De belangen van STata

Gezondheid, klimaat, natuur, bewoners en werknemers vallen in het niet wanneer de landsadvocaat namens onze overheid spreekt.

Komende vrijdag doet de rechter uitspraak in het kort geding van Stichting Gezondheid op één tegen de Staat. Ik was bij de zitting, waar bewoners meer inspraak en harde garanties over gezondheid eisten. Terecht: de Onderzoeksraad voor Veiligheid adviseerde burgerbelangen beter te borgen tegenover de industrie. Ook inspectie en OM betwijfelen of gezondheid bij Tata Steel in goede handen is.

Tijdens de zitting vielen mij patronen op die het krantenverslag niet haalden. Meermaals bleek dat het relaas van de Staat niet klopt, of een zeer eenzijdige rol van de overheid weergeeft.

Ariejan Korteweg en Eline Huisman laten in Lobbyland, de schaduwmachten die ons regeren zien hoe industrie toegang krijgt tot de macht, terwijl burgers op het tweede plan komen. De olie-industrie gebruikt een simpele one-liner: iedereen heeft olie nodig, we kunnen niet zonder. Tata Steel doet hetzelfde met staal, en de overheid herhaalt dat frame. Tijdens de zitting kwamen alle mythes van de lobby langs, vaak in dezelfde woorden als Tata Steel. In 2020 ging het over staal voor windmolens, nu over woningen, batterijen, oorlog en geopolitiek. Het argument beweegt mee met de actualiteit, maar zegt weinig over wat Tata daadwerkelijk produceert. Dat het ministerie dit frame kopieert, verklaart waarom bewoners zeggen dat zij en het algemeen belang niet door de muur heen komen.

Gezondheid, klimaat, natuur, bewoners en werknemers vallen in het niet wanneer de landsadvocaat namens onze overheid spreekt. Drie thema’s springen eruit.

Versnelling
De landsadvocaat beriep zich op versnelling van de verduurzaming. Dat miskent de geschiedenis. Tot 2020 deden Staat en industrie weinig. Pas onder Rutte IV werd een groot deel van de 35 groene miljarden euro's gereserveerd voor de twintig grootste industriële bedrijven, via maatwerkafspraken met onder meer Shell, Dow Benelux, Yara en Tata. Het werd geen succes.

Sinds 2007 is sprake van stilstand in investeringen door Tata; tot 2020 stond verduurzaming niet op haar agenda. Pas toen de druk toenam, begon de plannenmakerij op papier. Tegen die achtergrond is het opvallend dat onder het mom van snelheid letterlijk werd gezegd dat het nog veel slechter wordt als dit niet doorgaat. Dat is geen onderbouwing, maar een dreigement: alsof uitblijven van deze afspraak automatisch tot verdere verslechtering leidt, terwijl de vertraging juist bij Tata ligt. De enige waarneembare versnelling zit in het verdubbelen van het budget na de commissie Wijers: van € 1 miljard naar € 2 miljard, waarmee de Kamer snel instemde.

Participatie “nummertje”
De OVV adviseerde de overheid gezondheid serieus mee te wegen. De landsadvocaat stelde dat dit gebeurde, maar dat het verlanglijstje van omwonenden te fors was. Zonder onderbouwing zijn slechts drie van de gezondheidsgrenswaarden voor 21 gevaarlijke en zeer gevaarlijke stoffen overgenomen. Voor achttien stoffen mag drie, vier, vijf of zelfs 34 keer zoveel worden uitgestoten. Dat € 600 miljoen voor gezondheid is begroot, heeft weinig waarde als de relatie met maximale uitstootwaarden ontbreekt.

Belangenafweging
De landsadvocaat beriep zich op bredere belangen: staal is onmisbaar, werkgelegenheid, bedrijven moeten in Nederland blijven en Nederland zou groener produceren dan het buitenland.

Als het doel is essentiële bedrijven hier te houden, hoe verhoudt zich dat tot de sluiting in 2023 van de laatste medicijnenfabriek in Nederland? Voor medicijnen zijn we afhankelijk van het buitenland, vooral India. De Staat greep niet in, ondanks de tijdens corona zichtbare kwetsbaarheid.

Dat bedrijven in Nederland moeten blijven, is dus selectief. Ook het argument dat staal onmisbaar is, is eenzijdig. Tata Steel IJmuiden produceert nauwelijks voor de Nederlandse markt en er is wereldwijd een staaloverschot. De investering past niet bij het doel om in 2050 volledig circulair te zijn. Wie in 2026 investeert in een fabriek die afhankelijk blijft van primaire grondstoffen en fossiele energie, handelt tegen eigen beleid in. Dit groenstaalplan is grijs, van kolen naar gas. De kosten buiten het Tataterrein komen voor de overheid en markt. De aanname dat het buitenland het slechter doet, wordt niet met feiten gestaafd.

Als alle belangen meewegen, waarom zijn stikstof, watergebruik en het negatieve advies van Financiën dan niet meegenomen? Tata Steel is een grote uitstoter en watergebruiker, terwijl watertekort al voor de deur staat.

De geste van € 600 miljoen voor bewoners, terwijl slechts drie van de 21 gevaarlijke stoffen aantoonbaar gemaximeerd zijn, legt de belangenverstrengeling bloot. Het is een vies doekje voor het bloeden.

De landsadvocaat bevestigde dat lobbyen door de industrie werkt. Het is grotendeels onzichtbaar, maar de kortetermijnbelangen van het bedrijf staan voorop. In de belangenafweging staan bewoners, gezondheid, natuur, water, stikstof en zelfs Financiën buiten spel.