De actie hangt in de lucht

Progressief activisme is opnieuw in opkomst. Er is een punkgolf, we hebben het album IJsland2 (‘Breek het af, het systeem. Nu Meteen!!!’), dagblad Trouw organiseert een festival over verzet en regisseur Raymi Sambo creëert prikkelend theater (De Gendermonologen, Wie is er bang voor Sylvana). Godzijdank. Er is veel om voor te strijden. Nu het beleid én alle talkshows worden gegijzeld door een colonne VVD’ers die maatschappelijke vooruitgang verveeld wegwuiven, moet degene die zich daarlangs naar binnen wil wringen stevig uit de startblokken schieten.

De geschiedenis wijst uit dat geen minderheid ooit een voet aan de grond kreeg zonder minimaal een keer de wet te breken. De beste tactiek lijkt de opeenvolging van strijden en zalven. Dolle Mina kreeg aandacht door redacties en bedrijven te bezetten en een korset te verbranden naast het standbeeld voor Wilhelmina Drucker. Daarna kon er gepraat worden. Tijdens de Stonewall-rellen in 1969 namen trans vrouwen de eerste stenen in de hand. De geschiedenis focust op Marsha P Johnson, omdat zij de zalvende glimlach wist te produceren. Vriendin Sylvia Rivera voerde op de achtergrond de meer bonkige strijd. In 1973 beet ze het een ongeïnteresseerd Pride-publiek toe: ‘I believe in us getting our rights, or else I would not be out there fighting for our rights.’ Wie niet schreeuwt wordt door de zelfgenoegzame meerderheid niet gehoord.

Met die trans rechten rent het, na een periode van voorzichtige vooruitgang, achteruit. Ook in Nederland. Ricardo Brouwer schreef daar al over. Dat aan de veiligheid van een van de meest kwetsbare groepen mensen getornd wordt, mogen we ons allemaal aantrekken. Als het waar is dat mensen zelfwaarde verliezen met elk geluk dat ze een ander afnemen, dan kan er, gezien de agressie richting minderheden, nog maar weinig zelfliefde over zijn in ons land. Het is de treurige waarheid: in een maatschappij die zijn pispaaltjes niet beschermt, stinkt uiteindelijk iedereen.

Van weldenkende mensen wordt verwacht dat ze de onwelriekende geuren bestrijden die opstijgen uit het maatschappelijke debat. Nori Spauwen, activist en voormalig diplomaat, schreef een boek met de even beknopte als treffende titel Actie! In een interview met de Volkskrant vertelt ze dat ze wil afrekenen met de passiviteit van burgers: ‘Actie is hét medicijn tegen wanhoop.’ Ook de 90-jarige Els Ritman, vroeger actief in feministische en linkse bewegingen, mist de actiebereidheid. Ze bezocht een bijeenkomst over de documentaire Waar sta je?, die werd gemaakt in opdracht van Milieudefensie. In de film gaan hiphopjournalist Rajko Disseldorp (32) en rapper Nnelg (Glenn Abrokwa, 31) samen op zoek naar de betekenis van activisme. 'Ik vind het maar soft, deze film,' riep ze tijdens de discussie na afloop. 'Jullie confronteerden niemand, het was veel te vrijblijvend allemaal. Dat voelde als een gemiste kans, dus tja, toen ontplofte ik gewoon.'

Ik herken iets in de woorden van zowel Spauwen als Ritman. In de jaren tachtig streed ik namens het COC tegen homofobie. Wat nu trans personen aangedaan wordt, is een grimmige echo van die jaren. Mijn wanhoop over de actualiteit kust de strijder in me wakker. Passief toekijken is geen optie meer.

In eerste instantie liet ik de hoofdpersoon van mijn debuutroman in actie komen. Niet toevallig volgt mijn verhaal een oudere trans vrouw, die in de voetsporen wil treden van Sylvia Rivera en daarbij ook uitspraken van Multatuli parafraseert: ‘Goed, goed, alles goed! Maar… De trans wordt mishandeld!’ Ze poogt een speld in het hart van de samenleving te steken, zodat die erachter komt waar dat ook alweer hoort te zitten. Ik had eind 2025 mijn boek nog niet ingeleverd bij mijn uitgever of ik las in NRC een essay van Belgische grootmacht Tom Lanoye. Hij roept schrijvers op om in de voetsporen te treden van niemand minder dan… Multatuli. Daarna pleitte ook Édouard Louis, de Franse literaire ster, voor actie-literatuur die de maatschappij op de korrel neemt en lezer direct confronteert met de lelijkheid en het kwaad van de wereld. Mijn hart sprong op. ‘O wow,’ riep ik. ‘Mijn boek is nog niet uit of ik ben al onderdeel van een beweging.’

In Amerika zijn groepen Queer Elders opgericht. Is het niet tijd om ons ook als Nederlandse queer ouderen te verenigen? Misschien is schreeuwen en strijden voor een oudere LHBTIQA+ generatie wel eenvoudiger. Jongere generaties hebben meer te verliezen. Als strijden niet bij ze past, laat zij dan de zalvers zijn. En anders nemen wij, in onze schommelstoel, achterop het strijdtoneel plaats en voeden jongere strijders met historie, tips, aanmoediging en – waar nodig – wat troost. Men zegt dat je met de leeftijd conservatiever wordt. Geloof men niet. In mijn hart een vuist, hij balt zich. Ik wil de kwetsbaren beschermen, ik wil mijn land beschermen.

Actie hangt in de lucht. Kom op, oude queers aller provincies, verenigt u!