Criminocratie: Staat binnen de staat

Overasselt werd op 1 september opgeschrikt door een geweldsexplosie. Ongeveer dertig gemaskerde mannen trokken door het dorp. Een beveiliger werd doodgeschoten en twee agenten raakten zwaargewond. Minister Van Weel sprak van een vermoedelijke criminele afrekening met internationale bendes.

In Sierra Leone probeert Nederland tevergeefs drugscrimineel Jos L. uitgeleverd te krijgen. Door zijn vrijgevigheid geniet hij er heldenstatus en bescherming van president Julius Maada Bio. Terwijl Nederland de ontwikkelingshulp wil opschorten, leeft Jos als God in Frankrijk. 

Georganiseerde criminaliteit is niet alleen een veiligheidsprobleem, maar bedreigt ook het bestuur, de rechtsstaat en de democratie. Criminele organisaties gebruiken geweld, bedreigen politici en corrumperen overheidsinstellingen. Ze proberen invloed te krijgen op politie, justitie, bestuurders en verkiezingen. Zo kan de democratische keuzevrijheid verdwijnen.

Van een criminocratie spreken we wanneer georganiseerde criminaliteit steeds meer economische, politieke en maatschappelijke macht krijgt. Criminele netwerken dringen via geld, corruptie, intimidatie en geweld door in de legale economie en de overheid. Dat gebeurt niet alleen doordat criminelen de staat bedreigen, maar ook doordat overheidsfunctionarissen hun activiteiten mogelijk maken of beschermen.

Schrijver Robert Kaplan waarschuwde in The Coming Anarchy voor de gevolgen van zwak staatsgezag. Armoede, bevolkingsgroei, milieudegradatie en slecht bestuur kunnen een machtsvacuüm veroorzaken waarin criminele organisaties de macht overnemen. In Haïti worden bijvoorbeeld banden onderzocht tussen gewapende bendes, politici en politiefunctionarissen. Ook in de Sahel, Latijns-Amerika, het Caribisch gebied en Rusland zijn georganiseerde criminaliteit en politieke macht soms nauw verweven. De Taliban financierden hun strijd onder meer met inkomsten uit de opiumhandel.

Criminelen krijgen  invloed in gebieden waar de overheid tekortschiet. Ze bieden ze soms bescherming, werk, voedsel, onderwijs en bemiddeling bij conflicten. Voor mensen die dagelijks met geweld, armoede en onzekerheid kampen vaak aantrekkelijker dan een niet functionerende overheid of abstracte  idealen.

Die schijnbare voordelen hebben een prijs. Dezelfde organisaties die bescherming bieden, eisen geld, bedreigen tegenstanders en dwingen bewoners hun regels te volgen. Ze handelen uit eigenbelang en kennen nauwelijks controle. Hun inkomsten uit drugshandel, afpersing en mensenhandel veroorzaken grote maatschappelijke schade. Mensenhandel leidt tot uitbuiting, geweld en schulden; harddrugs veroorzaken verslaving, gezondheidsproblemen en onveiligheid.

Ook de groei van particuliere beveiligingsdiensten en zwaarbewapende groepen kan de indruk wekken dat veiligheid losstaat van de overheid. Wanneer zulke groepen eigenmachtig optreden, ontstaat een staat binnen de staat.  

Orde is een voorwaarde voor vrijheid. Burgers hebben behoefte aan veiligheid en voorspelbaarheid, maar die mogen niet ten koste gaan van de rechtsstaat. Of een harde aanpak criminele organisaties daadwerkelijk verzwakt, is onzeker. Een overheid die zelf willekeurig geweld gebruikt of democratische controle uitschakelt, ondermijnt juist haar eigen legitimiteit.

Bestrijding van criminaliteit vraagt daarom niet alleen om handhaving, maar ook om goed bestuur, betrouwbare instituties maar vooral het aanpakken van armoede en onderdrukking. Of zijn er alternatieven? Wat is de rol van het Internationaal Strafhof?