Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Kwart van de VS wordt onleefbaar heet als gevolg van klimaatcrisis

Temperaturen lopen op tot boven de 50 graden Celsius
Joop

Covid-19 bewijst belang biodiversiteit

  •  
23-09-2020
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
bulldozermonocultuur

© cc-foto: Scott Rands

De coronapandemie maakt duidelijk hoezeer ook de mens een overheersende monocultuur is.
Er is opvallend weinig aandacht voor een cruciaal aspect van Covid-19: deze pandemie is een natuurlijke reactie op de overvloedige aanwezigheid van de soort ‘mens’. Covid-19 laat zien dat ook de mens nog onderworpen is aan de ijzeren wetten van de natuur: veel voorkomende soorten worden bijgestuurd. Hetzelfde mechanisme zien we aan het werk bij de plant- en diersoorten waarmee de mens sinds de Agrarische Revolutie de wereld heeft overgenomen en die ons van een continue stroom voedsel voorzien: varkenspest bij varkens, phytophthora bij aardappels, vogelgriep bij kippen. Dit systeem van zogenoemde monoculturen heeft ook extreem destructieve effecten op biodiversiteit en is een van de grote drijvers achter de uitstervingsgolf van plant- en diersoorten waar we ons in bevinden, wat de weerbaarheid van ecosystemen weer verder ondermijnt en natuurlijke reacties verder intensiveert. Nu we met de coronapandemie aan den lijve zo’n reactie ondervinden, is het hoog tijd om deze op monoculturen gebaseerde wereldorde te herontwerpen.
De oorzaak van een epidemie is niet in de eerste plaats een virus of een bacterie, maar de dichtheid van de gastheer en de veelheid aan contacten. Waar veel gelegenheid is tot vermenigvuldigen zullen virussen, schimmels, bacteriën of predatoren die mogelijkheid aangrijpen. Maar als één soort al te dominant aanwezig wordt in een ecosysteem, brengt dat onderlinge regulatieprocessen in gevaar. Sommige soorten krijgen het moeilijk; andere profiteren enorm en worden een ontregelende factor.
In ons werk als bijenonderzoekers hebben we dit ook zien gebeuren: toen imkers na de Tweede Wereldoorlog overal ter wereld de gedomesticeerde westerse honingbij gingen gebruiken om de groeiende hoeveelheid in monocultuur opgezette voedselgewassen te kunnen bestuiven, sprong de Varroa –mijt als parasiet over vanuit de oosterse honingbij. Met desastreuze gevolgen: de westerse honingbij werd gedecimeerd. Sindsdien vormt de Varroa-mijt een grote bedreiging voor de westerse honingbij, die zelf feitelijk ook een monocultuur werd.
Het is volstrekt natuurlijk dat de natuur reageert op een monocultuur. Dit soort reacties zorgt voor afstemming in het ecosysteem tussen verschillende gebruikers, leidend tot enigszins stabiele aantallen. Disproportioneel gebruik van de mogelijkheden binnen het ecosysteem door een bepaalde soort wordt gevolgd door een correctie met een plaag, die aanhaakt op één of andere gevoeligheid. Die biologische correcties gelden voor elk ecologisch systeem, dus ook voor de vele andere plant- en diersoorten die in de landbouw op het succes van de mens meeliften.
Dit is al sinds de uitvinding van de landbouw aan de gang. De bijbel meldde al rampen als veepest en sprinkhanenplaag. De mens is sindsdien almaar beter geworden in plagenbestrijding. Natuurlijke correcties voor de mens zoals pest, cholera en griep bestrijden we met riolering, antibiotica en vaccinaties. Antibiotica gebruiken we ook voor ziektes bij vee en kweekvissen. Witte vliegen, sprinkhanen, en andere ‘plagen’ bestrijden we met insecticiden. Uitbreiding van monoculturen ten koste van leefgebied en voedselvoorziening van andere soorten gecombineerd met de actieve bestrijding van plant- en diersoorten leidt tot almaar snellere verschraling van biodiversiteit en zelfregulatie.
Met maar een paar soorten valt een ecosysteem gemakkelijk ten prooi aan een nieuwe super-specialistische gebruiker, een snel voortplantend virus, schimmel bacterie of een insectensoort. Er is in een monocultuur geen natuurlijke correctie op de plaag mogelijk, omdat genetische variatie om resistentie te ontwikkelen binnen de soort ontbreekt of omdat andere soorten (waaronder predatoren en parasieten) als natuurlijk controlemechanisme afwezig zijn. Een productiesysteem gebaseerd op monoculturen zonder biodiversiteit is kwetsbaar. Dit ondermijnt de interne weerbaarheid van ons voedselproductiesysteem.
Er is een nieuwe agrarische revolutie nodig om de mens – en de plant- en diersoorten waar we van afhankelijk zijn – minder kwetsbaar te maken en ons weg te leiden van onze monoculturen. Biodiversiteit is essentieel om de voedselproductie in de basis weerbaar en daarmee duurzaam te maken. Er gebeurt daartoe al het een en ander, in Nederland met de insteek op duurzame circulaire landbouw en in Europa met de Farm-to-Fork strategie. Maar ondanks de enorme urgentie blijkt de transitie maar lastig op stoom te brengen.
De coronapandemie maakt duidelijk hoezeer ook de mens een overheersende monocultuur is, nu blootgesteld aan een natuurlijke reactie. Misschien kunnen we hiermee beter waarderen hoe belangrijk het voor onze duurzame veiligheid is om onderdeel te zijn van een breed ecosysteem, met biodiversiteit als medestander. Die veiligheid moeten we ook economisch waarderen en daarvoor gaan betalen. Zolang we duurzaam, natuurinclusief voedsel niet méér op prijs stellen dan natuur-exclusief voedsel uit monocultuur, zodat voedselproducenten er een bestaan op kunnen bouwen, zal de landbouwtransitie niet van de grond komen.
Hoe wij als mensheid omgaan met onze eigen monocultuur is een ethische en politieke vraag. Met Covid-19 besmette nertsen worden geruimd, net als kippen met vogelgriep, zelfs preventief. Voor de mens is ruimen uiteraard geen oplossing. Maar nieuwe virussen gaan er komen, dus zullen we hun natuurlijke verspreiding moeten indammen. Daarmee zouden minder contact, meer thuis werken, minder verplaatsen, en minder grootschalig vermaak weleens blijvertjes kunnen zijn. Dat staat duurzaam leven met een lage ecologische voetafdruk overigens gelukkig niet in de weg.

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (14)

Pater
Pater25 sep. 2020 - 1:48

"De oorzaak van een epidemie is niet in de eerste plaats een virus of een bacterie, maar de dichtheid van de gastheer en de veelheid aan contacten." Dat is niet vol te houden, als we de pestpandemieën in de Romeinse tijd en in de Middeleeuwen (vooral 14e eeuw), bij een veel mindere bevolkingsdichtheid, bij de analyse betrekken.

Tom7
Tom724 sep. 2020 - 14:03

Misschien wel leuk om positieve ontwikkelingen over bodemdiversiteit voor het voetlicht te brengen, want het gaat goed hier wat die ontwikkelingen betreft, streekmarkten in de omgeving met biologische duurzame producten, verlengen het zomerseizoen door overweldigende belangstelling. https://balkstercourant.nl/artikel/1125879/sondeler-boerin-spreekt-troonrede-voor-de-aarde-uit.html

adriek
adriek24 sep. 2020 - 12:47

Als het gaat om het 'beheer' van de mens als soort stelt deze pandemie helemaal niets voor. Er sterft maximaal een paar procent aan de ziekte zelfs zonder enige vorm van lockdown of andere maatregelen, dat heeft op de wereldbevolking geen noemenswaardig effect. Een vanuit diversiteit en voor de ontwikkeling van het afweersysteem bezien effectief virus doodt twintig tot vijftig procent van de gastheren. Laten we hopen dat zoiets ons nog een tijdje bespaard blijft.

Tampert
Tampert24 sep. 2020 - 6:38

Als de mens in de hele wereld als individuele autarkische entiteit zou existeren zou het virus geen bestaansrecht kunnen opbouwen. Maar daarvoor is de menselijke populatie nu eenmaal met een factor vijftig tot honderd te veel aanwezig op onze blauwe planeet.

Hanneke Kouwenberg
Hanneke Kouwenberg24 sep. 2020 - 5:40

Mij heeft het altijd verbaasd dat Homo sapiens niet bovenaan de lijst met “meest invasieve soorten” prijkt...

Fredje3
Fredje324 sep. 2020 - 4:03

Toch komt het grote woord er niet uit. Want dat is een ethisch probleem en toch staan er onderin weer opmerkingen die het grootste probleem negeren of weerleggen en dat is de ongecontrolleerd groei van de bevolking. Terwijl de opkomst en ondergang van monoculturen al vele honderden miljoenen jaren aan de gang is, zijn er zelfs mensen die zeggen dat dit aan de mens ligt. Wat er wel aan de mens ligt, waar we zeker wat aan kunnen doen en waar we 70 jaar geleden al aan hadden moeten beginnen als het niet nog langer geleden is geweest, is verminderen. Toen waren er al wetenschappers en denkers die aangaven dat het niet verder kon op deze manier en dat als we de bevolkingsgroei niet zouden verminderen of vertragen dat we dan in de problemen zouden komen. Echter descennia lang hebben we deze mensen voor gek verklaard en hun adviesen links laten liggen. Om deze groei aan te kunnen houden hebben we de wereld waar we kunnen opnieuw ingericht om aan onze voedseleisen te voldoen. Echter was dat niet voldoende want we willen allemaal meer dan alleen maar voedsel en ook daar moet de wereld aan voldoen. Steden, industrieën, wegenbouw, waterbouw, landbouw, veeteelt en ga zo maar door. Als een echte Bijbelse sprinkhanenplaag hebben we ons verspreid over de wereld. Wie doet ons wat, wij zijn mensen en kunnen alles en hebben overal recht op. Dit gold niet voor de hele mensheid, maar voor een deel, het andere deel eist nu haar deel op en blind voor de ellende die de eerste golf teweeg heeft gebracht stoomt dit door. en zelfs nu het zwaard van Damocles boven ons hoofd hangt wil niemand echt veranderen. We willen het probleem oplossen en gewoon weer doorgaan. Dit jaar is er weer een Groot Britannie bijgekomen aan mensen en voor iedereen die dood gaat komen er 2,5 personen voor terug. Dit betekend meer landbouw, meer veeteelt, meer huizen, meer fabrieken meer mogelijkheden voor transport en dat betekent dus een hogere snelheid van de trein richting de afgrond. Echter het enige waar wij over kunnen praten is... Behoud van.....*.* en aanpassen? Ho maar.

1 Reactie
adriek
adriek24 sep. 2020 - 12:49

Al onze economische modellen zijn gebaseerd op groei. Krimp van de bevolking is op bestuursniveau letterlijk en figuurlijk ondenkbaar.

Daniel Blank
Daniel Blank23 sep. 2020 - 19:24

Of tegen biodiversiteit. Als we een monocultuur wat betreft zoogdieren hadden, alias de mens. Dan was Covid-19 nooit van vleermuis naar mens overgesprongen. Daarnaast is door mondialisering (veel vliegen en reizen) inclusief asielstromen meer genetische variatie in de populatie. Daarmee ook de kans op resistentie voor een dergelijk virus (dat er vermoedelijk ook is bij een deel van de populatie). Dus veel reizen leidt tot snelle verspreiding van virussen, maar diverse liefdereslaties inclusief kinderen met ouders van verschillende achtergrond zijn weer goed voor resistentie vanwege diverser genetische achtergrond en immuunsysteem. Maar monocultuur heeft risico's wat eerder te zien is geweest in landbouw. Ook de mens, maar we hebben gelukkig besloten niet euthanasie uit te oefenen bij de eerste besmette COVID patienten. Hoewel dat voor een populatie wel beter is, maar daar kleven toch echt ethische bezwaren aan die ik onoverkomelijk acht (en ook onwenselijk acht).

2 Reacties
Hanneke Kouwenberg
Hanneke Kouwenberg24 sep. 2020 - 5:38

Globalisering, juist ook van menselijk DNA, maakt de populatie juist homogener, hetgeen het risico op een “succesvolle” pandemie (vanuit het perspectief van de ziektekiem) gróter, niet kleiner maakt. De mensheid heeft een betere kans een komend supervirus (en dan niet zo’n miezertje als COVID-19, denk meer: airborne Ebola) te overleven met een, op mondiaal niveau, zeer heterogene genenpool. Ten eerste: waarschijnlijk wonen de resistente mensen dan niet ver uit elkaar, of bestaan er zelfs groepjes met aangeboren groepsimmuniteit vanwege de lokale genetische homogeniteit. Ten tweede: de overlevenden kunnen elkaar makkelijker vinden om zich voort te planten. Maar inderdaad is het een angstaanjagende gedachte dat hele streken, landen en wellicht zelfs continenten ontvolkt zullen raken. En het angstaanjagendste dat het daarbij over óns en onze nakomelingen zou kunnen gaan.

Ryan2
Ryan225 sep. 2020 - 11:50

@ Hanneke Je zegt.. -Globalisering, juist ook van menselijk DNA, maakt de populatie juist homogener, Je trekt de verkeerde conclusie. Vermenging van genetische eigenschappen levert juist een heterogene populatie op. Inteelt is homogeen. En inteelt maakt de kans op afwijkingen en ziektes juist groter. Om het maar eens cru te zeggen.. Streven naar een "zuiver ras" brengt juist grote risico's op afwijkingen en ziekten met zich mee. (Geen Godwin) :) Kijk maar, bij honden is het zo. Een rashond sterft veel eerder dan een straathond.

Ryan2
Ryan223 sep. 2020 - 19:16

Mensen een monocultuur? ik denk dat het nogal mee valt. Er is DNA onderzoek, en dat wijst op allerlei verschillende groepen. De mens is juist erg divers. Verder is er zo iets als een natuurlijke selectie. Er is om het zo maar te zeggen geen boer die zich er mee bemoeit, welke mensen met elkaar nieuw leven verwekken. Gelukkig niet. Nog niet :) Mensen hebben gewoonweg hele verschillende eigenschappen. Als er een epidemie gaande is, zijn er altijd wel mensen, die de dans ontspringen. Juist door die diversiteit, die ze van hun voorouders meegekregen hebben. Sommige erfelijke eigenschappen, zijn wat lastig te verklaren. Waarom hebben mensen de neiging dik te worden? Waarom hebben sommigen aanleg voor suikerziekte? Onder bepaalde omstandigheden in de evolutie zou dat wel eens een voordeel geweest kunnen zijn. Zo worden apen niet vet, de mens wel. Waarom? Omdat de mens ook langs de kust leeft? Aanpassing aan het water? Zeezoogdieren hebben dat ook. En het zorgt voor drijfvermogen, en houdt de warmte beter vast. Een monocultuur ontstaat juist door selectie van de mens. Waarom eten we immers oranje worteltjes? Omdat een paar Oranje gezinde kwekers dat indertijd wel als belangrijk zagen. Tja, er zijn nog zo veel andere wortelen, alleen wordt dat een zoekactie in de supermarkt. Eenheidsworst is van alle tijden. Jammer genoeg wel.

3 Reacties
Hanneke Kouwenberg
Hanneke Kouwenberg24 sep. 2020 - 5:53

De genetische diversiteit onder konijnen, eiken en tulpen is ook groot - alleen zien we dat niet van buiten. Omgekeerd is het maar de vraag of wolven het verschil tussen blond- en donkerharige mensen zien. Blanke mensen hebben moeite zwarte mensen te onderscheiden, omgekeerd net zo. En hoeveel buitenstaanders verhaspelen kinderen uit één gezin niet? De verschillen tussen mensen zijn, kortom, klein - zeker als je ze beschouwt op het niveau van het ecosysteem als geheel. Daar komt in het artikel bovendien zeer terecht bij: de dichtheid aan mensen is hoog, en hun bewegingen talrijk; we verplaatsen ons continu, en hebben steeds wisselende contacten met soortgenoten. Het eerste, de menselijke monocultuur, vormt de voedingsbodem, de tweede de verspreidingsfactor. De vergelijking met plagen onder de door de mens ingerichte monoculturen (die ras-intern genetisch wel degelijk divers zijn, maar, wederom, op niveau van het ecosysteem heel eentonig), met de huidige pandemie is een illustratie van het onderliggende proces. En vertelt wat er moet veranderen om de veerkracht van ons voedselsysteem, maar ook van ons, de Homo sapiens als soort, overeind te houden.

Ryan2
Ryan224 sep. 2020 - 13:13

@ Hanneke. Tja, de genetische eigenschappen bij dieren zijn door de mens gemanipuleerd. En wat je zegt, dat klopt niet. Veel gekweekte dieren hebben gewoon last van inteelt. Met name hondenrassen hebben daar gewoon veel veel last van. Andere dieren zoals konijnen, kippen en duiven zijn ook doorgefokt, en soms zo erg dat ze niet eens meer in het wild zouden overleven. Verder heb ik het over genetische eigenschappen bij mensen, en heb ik het niet over uiterlijkheden. Mijn YDNA is getest, en mijn specifieke subgroep komt in West Europa voor, maar ook in Oost Canada en West Afrika. Waar blijf je dan met uiterlijkheden? Ik vind het wel grappig. In Ierland bestaan er legendes over Keltische relaties met Amerika en Afrika :) Modern YDNA onderzoek heeft uitgewezen, dat dit gewoon een feit is.

DanielleDefoe
DanielleDefoe9 okt. 2020 - 20:41

De cheetah is genetisch extreem weinig divers; dat gaat een keer fout