Chanan Hertzberger heeft de zaak van Israël een slechte dienst bewezen

Gedachten rond een toespraak

De toespraak die Chanan Hertzberger, voorzitter van het Centraal Joods Overleg, gehouden heeft bij de herdenking van de Kristallnacht in de Portugese synagoge, zal niet snel verklinken. Op een bepaalde manier verklaarde hij de oorlog aan de 200.000 demonstranten van de Rode Lijn. Hij beweerde dat Nederlandse joden zich moeten verantwoorden voor de daden van de Israëlische regering. Hij stelde antizionisme zo ongeveer gelijk aan antisemitisme. Hij sprak over de genocide-leugen. Hij beklaagde zich over het feit dat Nederlandse joden zich te vaak niet meer veilig voelen en serieus emigratie overwegen.

Kern van Hertzbergers betoog was dat joden door de hele geschiedenis een vervolgde minderheid zijn geweest en dat elke generatie haar eigen antisemitisme uitvond, dat paste bij de tijd en de op dat moment heersende vooroordelen. Als je zo denkt wordt het logisch de Kristallnacht rechtstreeks in verband te brengen met de huidige vijanden van de staat Israël. Wie het bestaansrecht van deze staat verwerpt, is dan ook net zo antisemitisch als het nazituig dat in die noodlottige nacht zoveel synagoges platbrandde, zo viel uit Hertzbergers redenering af te leiden. Het begint om zo te zeggen met demonstraties. Het eindigt met vernietiging. De holocaust heeft geleerd waar pappen en nathouden, accommoderen en beleefd blijven toe leidt: de gaskamer. Hertzberger zei het niet in die woorden maar hij bedoelde het wel zo. Daarmee gaf hij een heldere schets van wat zich in het collectieve geheugen van de meeste Israëli bevindt. We hebben tweeduizend jaar vervolging, marteling en moord achter de rug. Dat culmineerde in de holocaust. Nu zal de wereld met een ander soort joden kennis maken, joden die terugslaan. Om die reden trekken zoveel Israëli zich hoegenaamd niets aan van de aanzwellende kritiek op de terreur in de bezette gebieden en de vernietiging Gaza. Alleen vastberadenheid biedt redding en een contrageweld dat de agressie van de vijand op een verschrikkelijke manier in de schaduw stelt. De afgelopen drie jaar heeft Israël laten zien wat er met je gebeurt als je een pogrom organiseert zoals Hamas drie jaar geleden heeft gedaan.

Het ziet er niet naar uit dat de schoolbel al heeft geklonken. Wie aankomt met verhalen over apartheid en kolonialisme stuit op dit spijkerharde complex van historische noties bij het Joodse volk. Met daaraan verbonden de conclusie: wat we ook doen, de wereld haat ons tóch.

De vraag is natuurlijk of de redding van het Joodse volk, zijn veiligheid inderdaad ligt in een staat die van zich afbijt zoals Israël het doet. Ik herinner me nog hoe er in 1967 tijdens de zesdaagse oorlog massademonstraties plaats vonden vóór Israël. En de opperbevelhebber van de strijdkrachten, generaal Moshe Dayan met zijn piratenlapje voor het oog, was minstens zo geliefd als Che Guevara. Er werd in die jaren wel een Palestina Comité opgericht maar de leden daarvan werden algemeen beschouwd als halvegaren. Nu lukt het zonder veel moeite op een koude novemberdag tweehonderdduizend mensen bijeen te brengen die allemaal de politiek van Israël afwijzen. Je kunt natuurlijk zeggen: “Dat is de nieuwe gedaante van het antisemitisme” maar daar kom je steeds minder ver mee. De andere partij haalt er de schouders over op. Die verklaart, zoals Hertzberger ook vermeldde, dat ze tegen het zionisme en de zionisten zijn en niet tegen de joden. En wie die twee door elkaar haalt, plaatst zich daarmee buiten de discussie.

Wie de huidige situatie in het Midden-Oosten bespreekt, kan niet om het woord “genocide” heen. Ook Hertzberger niet. Hij kwam met de variant genocide-leugen omdat het naar hij meende niet de bedoeling van Israël is het Palestijnse volk uit te roeien. Van uitroeiing is immers geen sprake. Het aantal Palestijnen neemt ondanks alle oorlogen en geweld sterk toe. Het zwakke punt in deze redenering is dat bij de definitie van genocide eigenlijk niet het aantal doden telt maar de intentie van de moordenaars: plegen zij hun misdaden om de taal en de cultuur van een volk uit te roeien, en de herinnering aan dat volk? Daarom is een totale fysieke uitroeiing niet een noodzakelijke voorwaarde voor de geldigheid van de aanduiding genocide. Wie zegt dat het begrip daarmee verwatert, heeft overigens gelijk.

Wat Hertzberger met deze toespraak op die plek gedurende dat uur in ieder geval bereikte, is dat hij het inzetten van de holocaust als wapen in de huidige politieke strijd legitimeerde. Daarmee nodigde hij zijn tegenstanders uit hetzelfde te doen. Tot voor een paar jaar terug was het absoluut not done de daden van Israël op één lijn te stellen met die van Nazi-Duitsland. Inmiddels is dat heel gebruikelijk en in brede kring geaccepteerd. Wat erger is: er zijn goede argumenten voor. Van iets wat lijkt op een holocaust is geen sprake maar Gaza lijkt wel op een Pools ghetto en het gedrag van de kolonisten op de West Bank is niet ongelijk aan dat van SA-figuren die een joodse winkel kort en klein slaan.

Hertzberger heeft de zaak van Israël dan ook een slechte dienst bewezen. En dat terwijl hij reële pijnpunten aanwees. Het is geen vrolijk gezicht een synagoge of een joodse school te zien met daarvoor permanente bewaking door politie en marechaussee. Moskeeën worden tegenwoordig ook met regelmaat belaagd maar een dergelijke waakzaamheid is toch niet noodzakelijk. Ze hoeven niet herschapen te worden in safe houses zoals joodse gebedshuizen.

Het komt voor dat joodse bijeenkomsten worden afgelast omdat autoriteiten beweren de veiligheid niet kunnen garanderen. Dat was onlangs in Amersfoort het geval waar de directeur van een museum om die reden op het laatste moment een tentoonstelling over joods leven afgelastte. Let wel: het waren geen bedreigingen waar deze held voor week maar de mogelijkheid van bedreigingen. Je ziet vergelijkbare dingen gebeuren op universiteiten. Joodse organisaties melden dat het hen steeds meer moeite kost om zaalruimte te huren. De eigenaren vrezen gedonder. Het is een krankzinnige combinatie: islamofobie leidt tot het uitsluiten van joden.

Dit alles is niet de verantwoordelijkheid van de organisaties die de Rode Lijn-demonstraties organiseren. Toch zou het helpen als zij nadrukkelijker en expliciet verklaarden dat zij om zo te zeggen in Nederland het joods leven in al zijn vormen wensen te beschermen. Dat is meer dan de mededeling dat het schandalig is antizionisten voor antisemieten uit te maken. Zo laat je door je houding merken dat dit inderdaad nergens op slaat en dat joden die zich onveilig voelen, op jouw bescherming kunnen rekenen.

Zo lang dit niet gebeurt, heeft Hertzberger een punt. Dit neemt niet weg dat zijn toespraak een pijnlijke indruk maakt juist omdat hij alles met elkaar mengde dat volgens hem zelf nota bene gescheiden moest blijven. En ook gescheiden hóórt te blijven. Tegelijk is het triest te moeten constateren dat wat was bedoeld als een veilige haven voor alle joden ter wereld, de onveiligheid juist in de hand werkt door dat traumatische tien keer zo hard terugslaan en blijven slaan als de vijand al in de modder ligt.

Eén uitgangspunt voor veiligheid is er wel: dat Palestina van de rivier tot de zee ruimte biedt aan nationale tehuizen voor Israëli én Palestijnen. Formateur Eisenkot heeft gezegd dat hij een Joodse staat wil met gelijke rechten voor iedereen. Dat is in ieder geval een klein beginnetje. Als men nu in Palestijnse kring ernst maakt met het ideaal van een Palestijnse staat met gelijke rechten voor iedereen, is dat een mooie parallel. Dan moet er nog ongehoord veel water door de Jordaan stromen, voor beide volkeren dichter bij elkaar komen. Het zou erg behulpzaam zijn als men aan de ene kant afscheid nam van bijbelse argumenten en aan de andere het aanvechtbare verhaal dat Israël een westerse kolonie is. Dat kán dan de weg zijn naar twee staten met een eigen karakter maar met gelijke rechten voor iedereen. Alleen als Israëli en Palestijnen eerst leren goede buren te worden, kunnen zij erop den duur toe over gaan de schuttingen tussen hun tuinen te verwijderen. Dat zal ongetwijfeld decennia duren. In die periode staat de nationale energie van de beide volkeren dan in het teken van opbouw en een welvaartspolitiek in plaats van wederzijdse vernietiging. Een ding is in ieder geval duidelijk: zonder elkaar kunnen Israëli en Palestijnen niet bestaan. Ze mogen elkaar dodelijk haten, ze hebben elkaar in deze wereld ook nodig.

Voor het overige ben ik van mening dat het toeslagenschandaal niet uit de publieke aandacht mag verdwijnen net zo min als dat rond het UWV en de affaire van het Groninger aardgas.

Beluister het Geheugenpaleis, de wekelijkse podcast van Han van der Horst en John Knieriem over politiek en geschiedenis. Nu: de politiek krijgt van Jetje.