Chaja Polak en Connie Palmen over het thema oorlog

Nico schrijft een serie over oorlog, dit is aflevering 128

Ook al hebben te veel ouderen, ja ook ik, te dealen met leeftijdsdiscriminatie, er zijn veel mensen die lof verdienen. Ik kan niet de verleiding weerstaan om de schijnwerper te richten op een paar van mijn overleden vrienden. Mannelijke vrienden als Anton Constandse (anarchist), Peter Hofstede (vrijzinnig), George Blom (christendemocraat) en Antonie Dake (liberaal). Ze hadden gemeen dat ze tot op hoge leeftijd actief waren, onafhankelijke geesten en met een goed gevoel voor humor. Ongetwijfeld heb ik daarbij andere leeftijdsgenoten over het hoofd gezien.

Maar vandaag wil ik twee vrouwen op de voorgrond plaatsen die ik niet of minder goed ken. Connie Palmen van wie ik haar onlangs verschenen roman verslond en Chaja Polak die op 16 oktober in Buitenhof de bijzondere en onthullende docu Naza besprak. In deze film vertellen Israëlische soldaten openhartig over hun aandeel in de massamoord op Palestijnse burgers in Gaza.

De schrijfster en kunstenaar Polak (geboren in 1941) is medeoprichter van Joden Zeggen Nee. Een Nederlands initiatief dat zich verzet tegen het beleid van Netanyahu jegens de Palestijnen en oproept om een einde te maken aan de oorlog in Gaza. In Buitenhof zei ze: “Voor mij en met mij vele Joden is het een ongelooflijk verdrietig en pijnlijk proces om te moeten toegeven dat het woord genocide wellicht ook van toepassing is op wat de Israëlische regering uitspookt. Daar moet de wereld tegen in opstand komen.” Er is moed voor nodig om zoiets te zeggen.

Het mooie van de roman van Palmen is dat zij niet alleen schrijft over haar vernietigende vriendschap met Johnny Walker en de band die zij had en voelde met haar Limburgse familie, maar ook over de grote thema’s die verbonden zijn met tijdgeest. Ik onderstreepte een aantal passages die direct verband houden met het onderwerp van deze serie: vrede noch oorlog.

Op pagina 171 begint een passage, als ze het heeft over de mensen die ze in haar leven verlaten heeft, zo maar met: ‘Vernietigen is een lust, de geschiedenis van de menselijke soort is onbegrijpelijk als je weigert dat in te zien. Beloof een volk dat het een ander volk mag haten en doden, reik het wat wrokkige argumenten aan waarmee het zijn wreedheden kan rechtvaardigen, noem de vijanden varkens, kakkerlakken, beesten en je opent een legale mogelijkheid tot een verschrikkelijk zingenot, een hartstocht die zich kan meten met een overweldigende liefde. Het verlangen om te vernietigen is vergelijkbaar met het verlangen om te scheppen, haten kan zich in heftigheid meten met liefhebben, verachten met bewonderen, ze horen bij elkaar als water en vuur. Ik vraag me al een denkend leven lang af wat iemand op een bepaald moment over de grens duwt, het iets dat van een man of vrouw op een dag een moordenaar of een zelfmoordenaar maakt.’

In de roman leert de ik-figuur van haar leraar en mentor Henri Martin het een en ander over menselijk gedrag. Is iemand vooral innerlijk gedreven (de binnenmens) of ‘dienstbaar aan de naamloze afgoden van onze tijd’ (buitenmensen)? Bladzijde 148: ‘Typische buitenmensen waren voor een reclameman (dat was Henri Martin ooit) ideale slachtoffers, zoals hij ze meewarig noemde. Het was griezelig eenvoudig een groot deel van de wereldbevolking te laten verlangen naar iets waarvan ze niet wisten dat ze het misten en ze ook nog eens te laten geloven dat ze origineel waren en ergens uit vrije wil voor kozen.’

Palmen schrijft in ‘Johnny Walker’ ook uitvoerig over Ulrike Meinhof. Als buitenlands correspondent had ik ook, maar op een totaal andere manier, met haar te maken. In de rechtbank van Stuttgart-Stammheim, via haar zus Wienke Zitzlaff, haar vriend Peter Brückner in Hannover en tijdens haar begrafenis, waarvan ik huilend verslag deed. Men zegt dat je als journalist niet hoort te huilen.