Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Apenpokken nu ook in Nederland opgedoken

RIVM verwacht snel meer gevallen van mysterieuze ziekte
Joop

Bij pesten is iedereen de verliezer

  •  
09-04-2015
  •  
leestijd 5 minuten
  •  
RTEmagicC_allesoverpesten.jpg
Misverstanden over pesten en weerbaarheid ... van pesten word je niet weerbaar
De woorden pesten en weerbaarheid komen maar al te vaak in één redenering voor. Weerbaarheid zou pesten voorkomen, of andersom: een gebrek aan weerbaarheid zou pesten veroorzaken. Deze redenering houdt pesten in stand en veroorzaakt daarom vele slachtoffers.
Wat is weerbaarheid nou eigenlijk? Want wat is weerbaarheid: in oorlogstijd is dat het afsluiten van je gevoel, om te kunnen overleven. In vredestijd is dat het positief leren omgaan met jezelf en anderen, het leren omgaan met tegenslag. Het probleem met pesten is dat het geen tegenslag is, maar structurele terreur. Het probleem met ons huidige onderwijs (maar ook sommige, nee veel, werksituaties) is dat deze kenmerken bevatten van een oorlogssituatie, waarin je je onveilig voelt door gebrek aan zekerheid, respect en positief leiderschap.
Nu kun je dat opvatten als onvermijdelijk, zo is het leven nu eenmaal en “kinderen zijn nu eenmaal wreed”, of, “je moet maar leren omgaan met de vele klootzakken in deze wereld”, maar dat heeft wel consequenties. Er zijn er die inderdaad overleven, maar de weerbaarheid in oorlogstijd is die van afsluiten. De prijs die zij betalen is een mens- en zelfbeeld op basis van onveiligheid en het niet kunnen ontplooien van al hun capaciteiten, omdat daar nu eenmaal een veilige omgeving voor nodig is. En de prijs is ook dat er slachtoffers vallen. Deze zijn niét onvermijdelijk, maar het gevolg van de keuzes die gemaakt worden.
De slachtoffers van pesten betalen de prijs. Het gevolg van pesten: niet kunnen omgaan met kleine speldenprikjes, waarop wordt gezegd dat het pesten aan jou ligt, omdat je zo ‘overgevoelig’ reageert en je je alles zo ontzettend aantrekt. Het gevolg van pesten is dus niet dat je weerbaarder wordt, maar juist dat je geen kans krijgt om deze op te bouwen. Want pesten is geen tegenslag (waar je met steun van je vrienden weer bovenop kunt leren komen) maar juist het stelselmatig ondermijnen van al je pogingen tot weerbaarheid, ja zelfs je pogingen om onzichtbaar te worden. Ingrijpen bij pesten is –anders dan veel volwassenen denken- juist niet het kind de kans ontnemen om weerbaar te worden, maar diepe noodzaak. Omdat pesten niet iets is waar je maar tegen moet kunnen. Bovendien accepteert de pestende groep niet dat een kind (of volwassene) weerbaar wordt, zal er alles aan doen om de situatie weer terug te draaien: het ‘weerbare’ kind is nu ‘agressief’, geen wonder dat hij geen vriendjes heeft. Er moet dan ook een einde komen aan de reflex om kinderen die gepest worden naar een weerbaarheidstraining te sturen. Dit werkt contraproductief [i] en bevestigt zowel slachtoffer als daders dat er met hem iets mis is.
Eerst vertrouwen, dan weerbaarheid Het enige dat helpt tegen pesten is het aanpakken van de hele groep, omdat de spanningen in de groep, meestal als gevolg van afwezigheid van positief leiderschap, tot pesten hebben geleid. Voor het slachtoffer is het eerste wat hersteld moet worden na langdurig pesten het vertrouwen, niet de weerbaarheid. Die bouw je langzaam op door de kans te krijgen om succeservaringen op te doen, óók bij het van je afbijten (iets dat door een welwillende, goed geleide groep geaccepteerd wordt als een grens, niet iets wat door de pestende groep genadeloos afgestraft wordt).
Vanuit dit opgebouwde vertrouwen kun je verschil maken tussen een buitenstaander die iets onaangenaams zegt en iemand van je eigen kring die zegt, ach joh, laat ze kletsen, ‘wij vinden je tof! Vrienden dus. Met hun steun, in een veilige omgeving, bouw je die weerbaarheid dan langzaam weer op.
Zijn de kinderen die niet gepest worden, dan wel weerbaar? Hoe zit het met die andere kinderen, de kinderen (of volwassenen in werksituaties) die niet gepest worden. Zijn die weerbaar? En zo ja, waarom? Sommige kinderen hebben gewoon mazzel, die hebben hun uiterlijk en innerlijk mee, een stabiele thuissituatie en geen grote levensgebeurtenissen zoals verhuizen, echtscheiding, ziekte en/of dood. Ze hebben vanzelfsprekend vriendjes en komen zonder noemenswaardige problemen de schoolperiode door. Andere kinderen hebben minder geluk: ze zijn geboren met een licht afwijkend uiterlijk of een iets zwaardere lichaamsbouw. Of ze zijn veel gevoeliger en beschouwender van aard: ze voelen andermans pijn, ze ervaren onrecht, ze zien ieders verdriet en geluiden en gebeurtenissen worden al gauw overweldigend. Of ze zijn kwetsbaar door armoede, door levensgebeurtenissen of door een stoornis of beperking.
Dat hoeft allemaal geen probleem te zijn: in een stabiele omgeving bouwen ook zij zelfvertrouwen en dus weerbaarheid op. Maar in een instabiele omgeving zijn zij als eersten de klos. Zoals water altijd naar het laagste punt gaat, komen de spanningen in de groep bij hen terecht. Daar is geen ontkomen aan, maar de oorzaak ligt niet bij hen, maar bij de spanningen in de groep. Alleen hebben betrokkenen (de pesters, de volwassenen) er vaak geen belang bij om dit in te zien. (Overigens kunnen ook kinderen of volwassenen die aan geen van bovenstaande omschrijvingen voldoen slachtoffer worden van pesten. Gewoon pech. Omdat pesten uiteindelijk nooit te verklaren is vanuit kenmerken van het slachtoffer, maar begrepen moet worden als signaal dat de groep onveilig is).
De pesters en de meelopers, zijn die dan weerbaar? Dat is toch echt een misvatting. In zekere zin gaan ze adequaat om met de situatie: ze worden niet gepest, ze pesten soms vanwege het lekkere gevoel van macht en saamhorigheid, of om hun eigen populariteit in de groep op te krikken. Of juist vanuit onzekerheid dat ze anders zélf gepest zouden worden.
Is weerbaarheid het overleven in ingewikkelde situaties? Ja, dat wel. Maar als dat ten koste gaat van anderen, omdat ze een pestslachtoffer nodig hebben voor hun eigen vertier en populariteit? Of om überhaupt hun schooltijd/werksituatie te overleven?
Bij pesten is iedereen verliezer De bottomline is dat ook de pesters en meelopers veel verliezen. Bijvoorbeeld de kans om zich te ontplooien en positieve ervaringen op te doen. Of om mee te profiteren van de sterke kanten van de slachtoffers, kanten die niet tot bloei kunnen komen maar die in een veilige omgeving zoveel meerwaarde zouden kunnen geven aan de groep: diversiteit, andere perspectieven, een rijker geestesleven, een gedeeld gevoel van mededogen en echte vriendschap. Het verlies door onveiligheid uit zich niet alleen in gemiste kansen, maar ook in keiharde cijfers van ziekte en psychische problemen, ziekteverzuim, lagere schoolprestaties of lagere productiviteit, en hogere criminaliteit omdat kinderen alleen leren om op een negatieve manier, ten koste van anderen, hun doel te behalen.
Het niet ingrijpen bij pesten is een keuze, die maar al te vaak gerechtvaardigd wordt met verwijzing naar onvermijdelijkheid (alsof een oorlogssituatie in het onderwijs niet strijdig is met alles waar het onderwijs voor staat, alsof een oorlogssituatie op de werkvloer niet bakken vol geld kost aan fouten en ziekteverzuim), of naar de eigenschappen van de slachtoffers die niet weerbaar genoeg zijn. Maar in feite is dit niet-ingrijpen een politieke keuze: wegkijken is makkelijker, je hoeft je verantwoordelijkheid niet te nemen. Misschien kunnen deze wegkijkers nog eens op hun rol gewezen worden met verwijzing naar het enorme verlies dat ook zij lijden. Als mededogen en respect geen argument zijn, laten ze dan eens kijken naar hun portemonnee of hun eigen gemiste kansen. Bij pesten is iedereen verliezer, ook de pesters, ook de meelopers, ook de wegkijkers.
Lees nog meer over pesten in mijn boek Alles over Pesten (2014) Uitgeverij Boom. In iedere boekwinkel, bij de uitgever en bij Bol te bestellen voor 24,95.
Deze tekst verscheen eerder op het weblog van Mieke van Stigt.

Meer over:

opinie, leven

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (11)

CliffClavin1993
CliffClavin19939 apr. 2015 - 19:54

Mooi verhaal, Mieke - je hebt gelijk. (Nu zag ik nog maar onlangs een verwijzing op TV, naar één of andere bijdrage die nog moest komen, over de idiote stelling dat gepest worden je 'weerbaar' zou kunnen maken - ik kon dat item niet zien; als ik me goed herinner was het iets van rechtse snit. Ik dacht alweer: we gaan lekker het putje in zo; wat is dit voor waanzin? Moeten we toestaan dat kinderen al kleine vechtmachines worden in een neoliberale maatschappij? Iedereen een 'winner' (weer zo een pathologische fantasie)? Ik denk dan ook: waarom is er een schijnbaar onoverbrugbare kloof tussen wetenschap en samenleving? Pesten leidt, en dat is veelvuldig bewezen, tot depressie, angststoornissen, en zelfmoord; toch kan dom rechts het niet laten om de waarheid te verdraaien, geweld aan te doen. Ik huiver tegenwoordig om überhaupt het woord: 'samenleving' te gebruiken, want die hebben we al lang niet meer. Tenslotte: ik ben niet geobsedeerd door één of ander ingebeeld failliet van politiek en economie, hoor, dat failliet is reëel en voor iedereen waar te nemen, die een beetje moed op kan brengen.) Als iemand me kan vertellen hoe die bijdrage, die ik niet kon zien, was, dan hoor ik dat trouwens graag.

omaoeverloos
omaoeverloos9 apr. 2015 - 19:54

Mee eens, door het gepest kind naar een weerbaarheidstraining te sturen wordt bovendien de gepeste onwillekeurig als de oorzaak gezien. Het gepeste kind moet maar actie ondernemen, de pesters hoeven niets te doen.

kalmpjes
kalmpjes9 apr. 2015 - 19:54

Pesten is een moeilijk onderwerp, er wordt bij veel van de discussies en denkwijzen dezelfde terminologie gebruikt, het is dus belangrijk de context te kennen van de uitspraken voor je tot conclusies kan komen. Onvoldoende emotionele en / of sociale weerbaarheid zijn in veel gevallen de oorzaak van het pesten, het gepest versterkt dit deficit en je kan hierdoor in een vicieuze cirkel belanden. Het eerste wat er moet gebeuren is dat deze situatie doorbroken wordt, in tegenstelling tot wat mevrouw van Stigt stelt in haar stuk leren anti pest trainingen dat weerbaarheidstrainingen wel degelijk succesvol zijn. Mevrouw van Stigt gaat ervan uit dat het mogelijk is om in de sociale ecologie in te grijpen en een klimaat te creëren waar er geen gepest meer voor komt. Haar dictaat werkt zelfs niet op papier, laat staan in de werkelijkheid. De invloed van figuren in leiderschapsposities zoals bijvoorbeeld leerkrachten, coaches en geestenlijkleiders worden gigantisch overschat. In alle aangegeven voorbeelden is de 1 op 1 tijd met ieder kind niet groot en behelst de invloed maar een van de vele sociale interactie cirkels van het kind. Opmerkingen zoals “Het niet ingrijpen bij pesten is een keuze” geven alleen maar pijnlijk weer hoe papier de werkelijkheid van mevrouw Stigt is, neem bijvoorbeeld de nummer 1 boosdoener de middelbare school. Deze knotsgekke samenleving verwacht van leerkrachten dat alle kinderen die om 8 uur 's ochtends gedumpt worden er als perfect gevormde, welbespraakte burgers vertrekken om een uurtje of 3 's middags. Zoals in een vorig artikel op deze site gesteld dient er ook extra aandacht te zijn voor kinderen die wat moeite hebben met sociale interacties en dienen die ook in standaard klassen geplaatst te worden. Van dat “schooluurtje” wiskunde gaan 10 minuten op aan het doorgronden van de sociale interacties tussen alle leerlingen om eventueel pest gedrag tijdig te spotten, dan nog 10 minuutjes extra aandacht aan die paar leerlingen met minder sociale vaardigheden. Krap 30 minuten over voor de les waar je 50 minuten voor nodig hebt. Gelukkig doen we dit allemaal tijdens de wiskunde les en niet tijdens Nederlands, want dan zou je universiteitscarrière wel eens problematisch kunnen worden. Yep duidelijk een keuze. =_= Met een 20/30% extra personeel gaan we voorzichtig richting het scenario waar we het over een “keuze” kunnen hebben.

lembeck
lembeck9 apr. 2015 - 19:54

http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1157162/2009/10/05/Pesten-door-ouderen-onderschat.dhtml https://www.ouderenfonds.nl/wat-doen/projecten/anti-pesten/ http://www.pesten.nl/informatie-over-pesten/volwassenen/ Pesten is van alle leeftijden. Kan je soms met oude mensen nog proberen uit te zoeken of de pesters daar niet zelf een bepaald verleden hebben waarin ze wellicht altijd het onderspit delfden, bij de volwassenen is het m.i. vooral meer iets van: Een nieuweling... 'ziet er niet uit' , kleedt zich anders, gedraagt zich anders. Genoeg redenen om deze mensen te negeren, maar dat is zelden genoeg. Er komen verhalen die de ronde gaan doen in een appartementen complex bv, of in een straat, of bij een club, of op het werk en die verhalen hebben de neiging te groeien en zo komen er meer mensen die deze nieuwe bewoner, of medewerker o.i.d. zullen negeren en op zo iemand gaan neerkijken. Ik ben op school gepest vanwege mijn lengte, mijn omvang als kind al, wat mijn moeder ook deed om me dun te krijgen, mijn bril en ook het feit dat ik goed was in taal, aardrijkskunde, geschiedenis en sport. Ik hockeyde en ik zwom heel veel en dan werd later sportduiken. Ik reed paard bij vrienden van mijn ouders die hun eigen stal hadden. De Lagere School zal vol met kinderen, net zoals ik. En toch werd ik gepest. Kort, bruin haar, een bril en dikkig. Ondanks alle sport en, dit herinner ik me levendig, altijd hongerig. Ik vraag me af, of het gaat om een minderwaardigheidscomplex van de pesters dat ze dit doen en dan bijna automatisch de zwaksten eruit pikken. Inmiddels herken ik de meeste tekens wel en als iemand probeert mij te pesten dan negeer ik die persoon voortaan zoveel mogelijk. Wens me niet meer mee te laten trekken naar het zoveel lagere niveau van de pester. Dat kan je zelf leren, maar ook dat is niet voor iedereen weggelegd. Kijk bij pesten door ouderen.... De mensen die hier aan moeten werken zijn de pesters. Ze zullen eerlijk moeten zijn tegen zichzelf. Denk dat dit voor het overgrote deel van de pesters niet gaat gebeuren...

JoopSchouten2014
JoopSchouten20149 apr. 2015 - 19:54

Goed helder stuk. ... Maar ja. Rutte wil 'strijdt', weet je nog? Een maatschappij met verliezers en winnaars. Op schoolpleinen is naast het woord 'homo' het woord 'loser' het meest gebruikte scheldwoord. ... Wellicht een interessante aanvulling?: http://www.paulverhaeghe.psychoanalysis.be/lezingen/Impulsjg44-1.pdf

Paulpeters
Paulpeters9 apr. 2015 - 19:54

Er was ook zo'n programma waarin gepesten van vroeger de confrontatie aangingen met hun pester(s) van vroeger. Het frappante was dat de pester zich hun slachtoffer van vroeger helemaal niet meer herinnerden, of nog wel wisten dat deze bij hun in de klas zat maar verder helemaal niets. Uiteindelijk zijn pesters ook maar kinderen die gedragsmodaliteiten aan het testen zijn, en gaat het hun daarmee ook niet om het pesten zelf. Als ze dan met een weerbaar kind te maken krijgen, dan pesten ze hooguit eenmaal omdat dat kind geen gewillig slachtoffer is. Dat leert de 'pesters' veel over gedrag. Maar bij een kind dat over zich heen laat lopen, leren ze niet dat pesten fout is. Vandaar dat een weerbaarheidstraining wel goed is. Dat is iets anders dan dat je het probleem bij de gepeste neer zou leggen. Je moet tegen een kind niet zeggen dat hij een weerbaarheidstraining krijgt om niet meer gepest te worden. Je moet zeggen dat hij/zij daar leert meer voor zichzelf op te komen en daarmee het zichzelf makkelijker zal maken in het leven. Die pesters zijn niet zo belangrijk en moeten ook niet belangrijk gemaakt worden.

[verwijderd]
[verwijderd]9 apr. 2015 - 19:54

Als ouder van een eeneiige tweeling die niet echt weerbaar zijn zie ik wat voor invloed dit heeft op ons gezin. Met je kinderen op 10 jarige leeftijd naar een psycholoog wegens depressieklachten met pesten als oorzaak valt zwaar. De rode lijn die ik steeds weer terug zie komen zijn de ouders van de pesters, ze ontkennen en bagatelliseren het gedrag van hun kinderen. Vaak worden deze kinderen in hun gedrag gestimuleerd en is een beschaafde dialoog met de ouders geen optie. Dus dan maar onbeschaafd en het direct op de ouders spelen, ik heb mijn fysiek en levenservaringen mee om desbetreffende ouders duidelijk te maken dat het afgelopen moet zijn met het gedonder. Ze zijn nu 13 jaar oud en een maand geleden ben ik bij desbetreffende ouders langs geweest en het pesten is acuut gestopt. Ik vraag me nu alleen af, had ik al die ellende de tweeling niet kunnen besparen door mezelf eerder zo op te stellen in plaats van uit te gaan van redelijkheid.

1 Reactie
kalmpjes
kalmpjes9 apr. 2015 - 19:54

"Ik vraag me nu alleen af, had ik al die ellende de tweeling niet kunnen besparen door mezelf eerder zo op te stellen in plaats van uit te gaan van redelijkheid. " Zeer waarschijnlijk wel.

AnnaPO2
AnnaPO29 apr. 2015 - 19:54

Als een gepest kind maar op een cursus moet om weerbaar te worden, dan moet een vrouw haar lichaam maar bedekken met wijde kleren of nog meer'om vervelende mannen op afstand te houden. Als je diezelfde logica volgt. Op beide suggesties ben ik tegen. Uit ervaring weet ik, dat kinderen die naar een weerbaarheidscursus gaan, nog kwetsbaarder worden. Niet alleen voldoen ze dan niet voor leeftijdsgenoten, maar evenmin voor volwassenen. Daaruit volgt de gedachte van het kind dat hij zij het pesten 'verdient' als hij/ zij niet weerbaar is. Bovendien, een kind met bijvoorbeeld een voorstadium van autisme dat naar zo'n cursus gaat, volgt alle adviezen erg stroef op, en dat voelen leeftijdsgenoten feilloos aan. Gevolg is nog veel meer gepest. Dat heb ik als moeder van een kind met autisme zo vaak om me heen gezien. Mijn zoon heb ik daarom nooit naar zo'n cursus laten gaan. Gevolg is dat hij toch redelijk weerbaar is geworden. Het gaat nog verder. Ik ben als moeder van een kind met problemen al heel vaak in vertrouwen genomen door ouders die problemen bij hun kind zien. Daarom hoor ik heel erg veel. Kinderen, zowel van laagopgeleide als hoogopgeleide mensen, worden door hun ouders gestimuleerd om vooral weerbaar te zijn. Ook fysiek. Want oei, wat zijn ouders bang dat hun kind het onderspit delft. Met de vuisten desnoods dienen onze spruiten te laten zien dat ze niet het pilpaaltje zijn. Vooral voor volwassenen. Kinderen die kwetsbaar zijn, worden nog kwetsbaarder als hun kind door ouders gepusht worden. En niet-kwetsbaren worden er overassertief - of erger - door. Intussen zijn er nog steeds therapeuten van de oude stempel (jaren '80) die assertiviteit prediken en juichen als hun driejarige kleinkind al een heel grote mond heeft. Vele ouders doen dat al jaren na, want dat betekent dat hun kind niet zal 'verliezen'. Ik heb al met al het gevoel dat de agressie in de samenleving daardoor is toegenomen, en ook bijvoorbeeld het laffe geweld tegen conducteurs en hulpverleners.

2 Reacties
CliffClavin1993
CliffClavin19939 apr. 2015 - 19:54

Mooie inzending, Anna - een betoog waar niets tegen in te brengen is, dunkt me. De obsessie met 'assertiviteit' stond, en staat ook mij bijzonder tegen. Ik denk net als jij dat ze maatschappelijke schade aangericht heeft. Ik denk dat het bevorderen van 'het stellen van eigen grenzen', en die assertiviteit juist bij mensen die toch al impulsief en agressief van inborst zijn, een extra harnas, of wapen biedt om slechte dingen te doen. Ze worden bekrachtigd, want het wordt als positief gepresenteerd om anderen ruw te benaderen. En ik geloof dat gevoelige en intelligente mensen, misschien tot gerede twijfel neigend in veel situaties, gewoon niet heus 'direct en hard' te maken zijn. Je neemt ze hoogstens enkele van hun menselijke kwaliteiten af, eigenlijk. Ze gaan dingen doen die hen tegenstaan. Het gevoel van eigenwaarde wordt minder. Wat je ze wél kan voorhouden: kalmte, geduld, en een portie vastberadenheid en onverzettelijkheid, dat zijn mooie eigenschappen. Daarmee kun je de domme 'bullies' het best tegemoet treden.

Paulpeters
Paulpeters9 apr. 2015 - 19:54

"Kinderen, zowel van laagopgeleide als hoogopgeleide mensen, worden door hun ouders gestimuleerd om vooral weerbaar te zijn. Ook fysiek. Want oei, wat zijn ouders bang dat hun kind het onderspit delft. Met de vuisten desnoods dienen onze spruiten te laten zien dat ze niet het pilpaaltje zijn." Dat beeld heb ik van de opvoeding uit de jaren '60 en '70, al weet ik niet zeker of dat waar is want toen was ik zelf kind. Tegenwoordig leren kinderen vooral om verbaal weerbaar te zijn. Mensen die fysieke middelen gebruiken om hun doel te bereiken worden als asociale tokkies gezien, en daarmee is fysiek gedrag van kinderen ook besmet. Veel meer dan vroeger. Ouders die hun kinderen vertellen dat ze maar terug moeten slaan, worden als tokkies beschouwd en sociaal genegeerd. Dat komt dus nog wel eens voor, maar minder en minder.