Bij het bezoek van Reza Pahlavi aan de Tweede Kamer moest ik plots aan Ulrike Meinhof denken

Door het bezoek van de Iraanse oud-kroonprins Reza Pahlavi moest ik denken aan Ulrike Meinhof. Hoe dat zit komt later. Eerst een beetje achtergrond en context.

Ulysse Ellian, geboren in 1988 in Kabul, Afghanistan is sinds 2021 lid van de Tweede Kamer voor de VVD. Hij kwam in 1989 met zijn Iraanse vader Afshin naar Nederland, waar het gezin politiek asiel kreeg. Vader Afshin, nu hoogleraar aan de rechtenfaculteit in Leiden en columnist voor Elsevier, is door de oud-kroonprins in maart 2026 benoemd tot lid van het Iraanse overgangscomité voor justitie, voorsorterend op een glorieuze terugkeer van de dynastie met, net als in 1953, hulp van de Amerikanen. Zoon Ulysse nodigde vanuit zijn positie als Tweede Kamerlid Reza Pahlavi uit voor een bezoek aan het parlement. Omdat niet iedereen zo enthousiast is over het bezoek van de wannabe sjah, werd hij ingebed in een breder programma, waar hij in een besloten commissie mocht spreken.

Reza Pahlavi is de zoon van Mohammed Reza Pahlavi, formeel de laatste sjah van Perzië, nu Iran. Mohammed volgde zijn vader op, een gewone man die groot geworden was in het leger, en zich na een coup door het parlement tot sjah liet uitroepen (1925). Opa moest in 1941 het veld ruimen omdat hij iets te vriendschappelijk omging met nazi-Duitsland. Zijn zoon mocht de pauwentroon overnemen, maar moest de absolute macht delen met het parlement.

Mohammed Mossadegh, sinds 1923 parlementslid, werd in 1951 gekozen tot premier. Omdat hij de olie-industrie van Iran wilde nationaliseren en de corruptie wilde aanpakken, werd hij afgezet in een door de CIA gesteunde coup. Na die coup bleef Mohammed Reza het hoofd van een militaire regering. De olie bleef in handen van de grote oliemaatschappijen. De geheime politie hield mogelijke tegenstanders in het gareel.

In 1967 liet Mohammed Reza, die steeds meer macht naar zich had toegetrokken, zich kronen tot sjah. Op een staatsieportret bij die gelegenheid gemaakt zie je kroonprins Reza, destijds 7 jaar oud, in militair uniform voor zijn vader en moeder staan. De gouden epauletten op zijn schouders bijna net zo groot als zijn hoofd.

De islamitische revolutie maakte een eind aan de heersersdroom van de Pahlavi’s. In 1977 vertrok Reza naar de VS. Twee jaar later volgden zijn vader, en zijn moeder, die Farah Diba heette en zich keizerin liet noemen.

Farah Diba, die de plaats van de kinderloze Soraya, de eerste vrouw van Mohammed Reza, had ingenomen, was populair, zoals mooie vrouwen getrouwd met machtige mannen en met een tot de verbeelding sprekende titel populair zijn. In 1967 bracht het echtpaar Pahlavi een bezoek aan Berlijn. Ter gelegenheid van dat bezoek, omstreden vanwege de zelfverrijking van de sjah en de martelpraktijken van zijn geheime politie, verscheen er een verhaal in het boulevardblad Neue Revue waarin Farah Diba vertelt over het leven in Iran in Marie Antoinette-stijl: hoe druk haar man het heeft, hoe de Iraniërs verpozen aan het strand, hoe goed het gaat in Iran onder de bezielende leiding van haar man en haar verdere sprookjesleven.

Ulrike Meinhof, de gevierde journaliste van het linkse blad Konkret, schreef als reactie op die artikelen een open brief aan Farah Diba, waarin zij op vriendelijk superieure wijze de vloer aanveegt met Farahs geprivilegieerde oneigenlijke weergave van de verdiensten van haar man en het leven in Iran onder zijn dictatuur.

Tegen het dictatoriale bewind van de sjah en de mensenrechtenschendingen onder zijn bewind werd tijdens zijn bezoek massaal gedemonstreerd. In West-Berlijn liep dat finaal uit de hand. De politie sloeg er genadeloos op los. De student Benno Ohnesorg werd door een politieagent doodgeschoten. Het optreden van de politie joeg de woede van de antifascisten in Duitsland aan. De gevierde vriendschap met een dictator bevestigde voor radicaal links dat de macht in Duitsland nog altijd in handen was van nazi’s.

Na de dood van Ohnesorg (2 juni 1967) radicaliseert de Duitse APO – de buitenparlementaire oppositie.Ook Ulrike Meinhof radicaliseert. Na de scheiding van Klaus Rohl, die als hoofredacteur van Konkret een Ulrike onwelgevallige kant op wil, verruilt ze in 1969 het tijdschrift voor de TV, en Hamburg voor West-Berlijn. Een jaar later neemt ze deel aan de bevrijding van Andreas Baader en wordt mede-oprichter van de Rote Armee Fraktion.

Zo is er een lijn te trekken van het bezoek van de sjah in 1967, via de dood van Ohnesorg naar de oprichting van de RAF tot de Duitse Herfst van terreur, stadsguerrilla en staatsterreur.  En zo kwam het dat ik dacht aan Ulrike, toen ik de oud-kroonprins zo vriendelijk ontvangen zag worden door Ulysse Ellian en zijn vrienden.