Big Tech en het einde van de democratie, of vechten we terug?

Eat the rich, die uit de Franse revolutie afkomstige leuze is erg populair onder jongeren, als protest tegen de almaar toenemende ongelijkheid. Dat klinkt revolutionair maar de werkelijkheid is andersom. We worden opgegeten door Big Tech.

Is er nog sprake van een democratie als de kiezers niet weten waarover gestemd wordt? In de talkshow Rotterdam Late Night vertelde Peter Groenendijk, politiek verslaggever van het AD, hoe hij de interesse voor lokaal bestuur heeft zien verdampen. Vrijwel niemand kan nog de naam van een gemeenteraadslid noemen, zelfs niet van een wethouder. Dat geldt niet alleen voor de armere, geïsoleerde lagen van de bevolking. “Ook hier in dit hoogopgeleide publiek weten mensen meer van de Amerikaanse politiek dan van wat er in hun eigen stad gebeurt.” Een verklaring ziet hij op de perstribune van de gemeenteraad. Die zat vroeger vol, met ook journalisten van landelijke media. “Daar zit ik nu alleen, samen met mijn collega van Rijnmond. De Volkskrant is een prima krant maar je leest er niets in over wat er in de tweede stad van het land gebeurt. Ik begrijp dat echt niet.”

Dat geldt overigens niet alleen voor lokaal nieuws. In Parijs, op dit moment de belangrijkste stad van Europa, worden nu ook lokale verkiezingen gehouden. Dat is een strijd op leven en dood tussen links en rechts. De stad is de afgelopen 25 jaar onder links bestuur miraculeus getransformeerd van een vieze autostad naar een vergroende fietsersstad. Die toekomst staat op het spel. De zeer rechtse Rachida Dati, die alle kwaliteiten van een influencer heeft, neemt het op tegen Emmanuel Grégoire, een linkse houten klaas die geen idee heeft wat hij moet doen op TikTok. Voeg daarbij dat volgens de Franse wet partijen geen betaalde reclamecampagnes mogen voeren in verkiezingstijd. Dat betekent dat ze volledig afhankelijk zijn van de algoritmes van Big Tech. Als ze gezien willen worden moeten ze hun boodschap daar op aanpassen. Iedereen weet dat de algoritmes van Big Tech dol zijn op uiterst rechtse praatjes. De verwachting is dat links nipt gaat winnen en de groene toekomst gered wordt, maar verwachtingen hebben ons de laatste jaren wel vaker op het verkeerde been gezet.

De gemiddelde gebruiker heeft er immers geen idee van aan welke manipulaties hij of zij bloot staat. Want om daar een oordeel over te vormen moet je geïnformeerd zijn. En wie informeert hen? Precies, Big Tech. Het is alsof je voor gezondheidsadviezen afhankelijk bent van de tabaksindustrie.

De dwangmatige kracht van Big Tech werd zaterdagavond aan de orde gesteld door Nienke ‘s Gravemade op een bijeenkomst in het Nieuwe Luxor die in het kader stond van Vrouwendag. Zij strijdt via dat ook door haar vervloekte Instagram tegen de zogeheten manosphere, de ultraconservatieve mannenbeweging die groot gemaakt wordt door Big Tech. Inmiddels heeft het merendeel van de jongens conservatiere man-vrouw opvattingen dan vorige generaties. 's Gravemade maakt grappige video’s voor ouders waarin ze laat zien waar hun zoons aan worden blootgesteld en dat becommentarieert ze. “Ik hoor van ouders dat ze daarmee makkelijker het gesprek aan kunnen gaan met hun kinderen.” Het is volgens haar de enige methode omdat wetgeving van de overheid veel te lang op zich laat wachten. “We moeten het zelf doen.”

Dat advies gaf Marleen Stikker ook, afgelopen maandag op een bijeenkomst in de Rode Hoed te Amsterdam over het gedachtegoed van de Duitse filosoof Habermas, die als kind van nazi’s zijn hele leven heeft gewijd aan het beschermen van het politieke debat tegen autocraten. Stikker maande het publiek zich af te keren van de apps van Big Tech en over te stappen op alternatieven. Geen Whatsapp maar Signal. Dat is helaas dan ook meteen het enige alternatief dat een beetje aanslaat.

Ik wil geen party pooper zijn maar Big Tech is vele malen machtiger dan de tabaksindustrie en die kon al niet verslagen worden zonder overheidsmaatregelen. Het individu is kansloos tegenover dit soort bedrijven. Let wel, ik zeg 'het' individu en niet 'een' individu want er zullen in de comments altijd mensen opduiken die verklaren dat het ze allemaal prima lukt in hun eentje, dat zij nergens afhankelijk van zijn. Ze zijn de mascottes van de vrije wil illusie. De rest ontsnapt niet aan de manipulaties van Big Tech. Het web was ooit het publieke domein dat ons ten dienste stond, het is weggevaagd door de commercie.

Om het nog erger te maken: misschien ligt het wel gewoon aan internet zelf. Dat is in zijn aard het domein van monopolies, van Google tot Amazon, van Instagram tot Whatsapp. Diensten worden namelijk interessanter naarmate er meer mensen gebruik van maken. En voor het leveren van dat soort diensten zijn astronomische investeringen nodig.

Big Tech gaat niet weg als we gemak blijven verkiezen boven kwaliteit, als we onze behoeften laten bepalen door wat Big Tech ons aanbiedt, als we ons verslaafd laten maken. En nee, stoppen met verslaving is niet louter een kwestie van wilskracht, de omgeving is van cruciaal belang, Radicale veranderingen zijn noodzakelijk.

Er is momenteel een beweging op komst onder jongeren die Big Tech afzweren en gefascineerd zijn door het pre-internet tijdperk - hoe deden mensen dat toen? Ze lezen boeken van papier, ze kopen vinyl zelfs als ze geen platenspeler hebben omdat ze iets tastbaars willen, ze mijden dating apps omdat ze mensen spontaan willen ontmoeten. De vraag is of het een modegril is, of een structurele ontwikkeling wordt.

Het doet in de verte denken aan de Luddieten, de ambachtslieden die in de 19e eeuw machines stuksloegen. Ze worden altijd neergezet als achterlijke tegenstanders van technische vooruitgang maar er zit ook een ander verhaal in. Ze verdedigden hun vak en manier van leven, waarbij ze veelal aan huis werkten. Ze wilden niet opgesloten worden in fabrieken. Pas 200 jaar later, tijdens de pandemie, ontstond er alsnog brede waardering voor die opvatting.

Zoveel tijd hebben we nu niet.