Beste neoliberaal, een kleine overheid voor wie?

‘We moeten het overlaten aan de vrije markt. Hoe vrijer de markt, des te vrijer de mensen! Die overheid met al die regeltjes zit alleen maar in de weg. Daarom moet de overheid kleiner.’ Het klinkt als een consistent pleidooi voor vrijheid. Totdat jij jezelf afvraagt: vrijheid voor wie?

Volgens de neoliberaal is een kleine overheid een overheid met ‘slechts’ kerntaken. De bescherming van leven en eigendom is een klassiek voorbeeld van zo’n kerntaak. Op papier lijkt dat best aardig, totdat je nadenkt over wie veel eigendom bezit en wie niet. Hoe minder eigendom jij hebt, des te minder bescherming.

Hierdoor blijkt uit de praktijk dat die afkeer van een grote overheid nogal selectief is. Met de ene hand willen ze de vrije markt opengooien, belastingen verlagen en burgers vertellen dat ze vooral zelfredzaam moeten zijn. Met de andere hand creëren ze vaak een veel grotere overheid als het gaat om grenzen, politie en defensie. Er moet namelijk eigendom worden beschermd.

5% van het BBP naar defensie valt ‘uiteraard’ niet onder een groeiende overheid. Dan gaat het over orde en veiligheid. Naast de VVD heeft onder andere JA21 er ook een handje van om de overheid te willen laten krimpen, terwijl ze het staatsapparaat uitbreiden voor een burger die ze amper lijken te vertrouwen.

JA21 wil zelfs een Nederlandse DOGE oprichten, terwijl ze ook ‘veel geld’ willen ‘investeren in veiligheid, veel geld investeren in defensie, en meer lik-op-stuk-beleid voor criminelen’. Een knip in de vingers en je hebt meer cellen, meer agenten, meer militairen, meer marechaussee en het allerbelangrijkste: meer wapens!

Onderwijs, zorg, openbaar vervoer, betaalbare huisvesting, sociale zekerheid, infrastructuur, klimaat en milieu worden daarentegen al snel weggezet als kostenposten. Uitgaven waarop bezuinigd moet worden, omdat er zogenaamd geen geld is.

Die selectiviteit is helaas niet nieuw. De Glass-Steagall Act, die sinds de jaren dertig commerciële banken en investeringsbanken van elkaar scheidde, werd in 1999 onder president Bill Clinton grotendeels ingetrokken. Let op: in het land dat nog steeds niet echt een goed werkende zorgverzekering heeft, want dat kost de overheid zogenaamd te veel. Financiële markten moesten steeds meer ruimte krijgen en regulering werd vooral als hinderlijk gezien.

Binnen tien jaar ging het mis. De kredietcrisis had uiteraard meerdere oorzaken, maar als symbool is het bijna te mooi: eerst moet de financiële sector vrij zijn van overheidsbemoeienis. Zodra die vrijheid verkeerd uitpakt en banken dreigen om te vallen, kan diezelfde overheid ineens niet groot genoeg zijn.

Opeens moest de overheid ingrijpen met honderden miljarden aan steunmaatregelen. In 2008 nam de staat ABN Amro en Fortis over voor ruim 16 miljard euro. ING kreeg 10 miljard aan kapitaalsteun. Voor de banken gold ineens een heel ander economisch systeem dan voor de rest van de bevolking: socialisme wanneer de rijken failliet dreigen te gaan, kapitalisme wanneer gewone mensen de rekening krijgen.

Want nadat de financiële sector was gered, moest er bezuinigd worden. Er was namelijk geen geld. Niet voor publieke voorzieningen of burgers die de gevolgen van de crisis voelden. Ook niet voor iedereen die afhankelijk was van zorg, sociale zekerheid of publieke dienstverlening. Dat geld moest worden terugverdiend — door burgers.

Ook nu is er voor jou geen geld, maar wel voor Defensie; wel voor de wapenindustrie. Wel voor belastingvoordelen en het ontzien van grote vermogens. Belastingen voor defensie kunnen zelfs worden verkocht als een ‘vrijheidsbijdrage’. Alsof je ineens meer vrijheid krijgt, omdat er meer belastinggeld naar Defensie gaat.

Hoewel er wordt gedaan alsof het allemaal noodzakelijk is voor jouw vrijheid en veiligheid, heb je als belastingbetaler opvallend weinig directe zeggenschap over hoe dat geld vervolgens wordt besteed. De overheid moet dus vooral klein zijn wanneer je hulp nodig hebt, maar kennelijk onbeperkt groot wanneer zij mensen moet controleren, opsluiten, wegsturen, buiten de landsgrens moet houden of het bedrijfsleven moet ‘redden’.

Tijdens de coronapandemie zagen we hetzelfde principe terug bij grote bedrijven als KLM en Holland Casino. KLM ontving tot medio 2021 ruim 1,2 miljard euro aan loonsteun en kreeg daarnaast 3,4 miljard euro toegezegd. Holland Casino ontving in het eerste kwartaal van 2021 alleen al 48,5 miljoen euro loonsteun: wanneer grote organisaties in de problemen komen, blijkt staatssteun ineens geen aantasting van de vrije markt meer. Dan beschermen we de vrije markt wel eventjes tegen het gemene kapitalisme. 

Wees geen Bulgaar die volgens de overheid nét iets te veel heeft ontvangen. Waag het eens om een toeslagenouder te zijn die tegenover een wantrouwende overheid komt te staan. Haal het niet in je hoofd om een bijstandsmoeder te zijn die een tas vol boodschappen krijgt en vervolgens moet uitleggen dat het geen inkomen was. En bovenal: waag het eens om het gore lef te hebben om tegen genocide te demonstreren.

Want daar wordt het helemaal interessant. Banken die ooit met publiek geld overeind moesten worden gehouden, kunnen tegenwoordig vragen stellen over wat hun klanten van Hamas vinden. Dezelfde overheid maakt opvallend weinig haast met het beschermen van die burger tegen zulke particuliere controles. Follow the Money schreef daarover.

Dan geeft de overheid niet thuis, maar voor de activist zelf is er wél een overheid. Een overheid die zelf Israëlische wapens inkoopt, is er natuurlijk niet van gediend als de activist aankaart dat het bedrijfsleven ook deels medeverantwoordelijk is voor genocide in Gaza. Dan moeten we natuurlijk niet aankaarten hoe de rijke lui knikken rondom het plan van Jared Kushner om van Gaza een soort Miami Beach te maken door middel van bommen.

Voor die activist bedenken we de Wet terrorismeverheerlijking. Dan moet de overheid dat natuurlijk handhaven. Dan leven we de regels tot op de komma na. Law and Order! Voor iedereen die geen multinational of een andere hogepief is, geldt iets heel anders. De vraag is dus niet of de overheid klein of groot moet zijn.

De vraag is: groeit de overheid om de burger te dienen of te controleren? Op wie mag de politie Palantir toepassen, de overheid de Belastingdienst eropaf sturen of een activist zelfs melden bij Europol? Als je denkt dat dit spookverhalen zijn: activist Frank van de Linde werd een CTER-subject. Vervolgens werden zijn gegevens gedeeld met de Duitse politie en Europol, onder een label dat naar terrorisme verwees — zonder dat hij daar zelf van af wist. De neoliberale droom is duidelijk: een overheid groot genoeg om de burger ‘in de gaten te houden’, maar te klein om jou te helpen. Jij zit namelijk dichter bij dakloosheid dan bij miljonairschap.