Behoud de godsdienstgezant

Woensdag stemt de Tweede Kamer over een motie die oproept om de functie van speciaal gezant voor vrijheid van religie en levensovertuiging structureel te bestendigen en daarvoor ook voldoende middelen vrij te maken. Tegelijkertijd dreigt deze functie onder het mom van bezuinigingen uit beeld te verdwijnen.

Het voornemen om de post van speciaal gezant voor vrijheid van religie en levensovertuiging op te heffen en de taak te laten overnemen door de Mensenrechtenambassadeur was weggestopt in een serie antwoorden op tijdens het begrotingsdebat gestelde vragen. Een praktische afweging, zo werd gesteld, nodig in het kader van de bezuinigingen van het huidige kabinet. Het heeft echter meer weg van een ambtelijke afweging die uit praktische overwegingen als kabinetsbesluit wordt doorgejast.

Het signaal is duidelijk, religievrijheid dreigt te verschuiven van een zichtbare prioriteit naar een bijzaak. Deze functie, die ooit werd ingesteld door Rutte III, lijkt in de nadagen van het kabinet-Schoof weer te worden opgeheven.

Een gemakzuchtige benadering die de waarde van religie als inspiratiebron voor ethiek, moraal, saamhorigheid en solidariteit miskent, juist in een tijd waarin de samenleving tot op het bot gepolariseerd is. Zo simpel zou het niet moeten zijn.

Vrijheid van religie en levensovertuiging is geen dossier voor gelovigen alleen, maar een noodzakelijke democratische voorwaarde in een samenleving waarin religie historisch het bouwfundament heeft gevormd. Godsdienstvrijheid moeten we blijven erkennen als een fundamenteel mensenrecht van ieder mens die afwijkt van de dominante moderniteitsnorm.

Democratisch seculier leven, met vrijheid van religie als belangrijk fundament, vormt de basis van vreedzaam samenleven tussen diverse denkrichtingen. Alle filosofische stromingen en levensbeschouwingen, religies in het algemeen, seculieren en humanisten, christenen, moslims, joden, bahá’í, atheïsten en mensen zonder levensbeschouwing vormen samen het fundament van de pluriforme Nederlandse samenleving. Allen vallen hieronder, de vrijheid van de één is de garantie van de vrijheid van de ander. “Wie anders denkt, leef en heb de ander lief, ongeacht de status van minderheid of meerderheid.” Wie dit fundament reduceert tot louter religie kijkt te smal.

Het gaat er niet om het religieuze monopolie op ethiek te hervestigen en daarmee het seculiere systeem te ondermijnen, maar juist om dat systeem te versterken. Religie als inspiratiebron voor ethiek en het secularisme met individuele vrijheid en moderniteit als fundament vormen samen een evenwichtige, dynamische, gezonde balans in de samenleving. Het onderscheidende vermogen van religie ligt in rituelen, collectieve praktijken en gedeelde zingeving. Historisch hebben religieuze gemeenschappen bijgedragen aan solidariteit, maatschappelijke normen en democratische instituties.

Internationale rapporten bevestigen de urgentie van verankering van ethiek in de samenleving. Het Freedom of Thought Report van Humanists International laat zien dat waar religievrijheid onder druk staat, ook atheïsten en humanisten vaak worden vervolgd. In meer dan veertig landen riskeren mensen gevangenisstraf vanwege hun overtuiging of juist het ontbreken daarvan.

Amnesty International, Human Rights Watch, USCIRF en het Pew Research Center signaleren wereldwijd een toename van beperkingen, die zelden selectief zijn. In landen waar religieuze meerderheden de norm bepalen, ongeacht welke religie dominant is, worden afwijkende overtuigingen verdacht gemaakt. In autoritaire, ondemocratische seculier-nationalistische staten worden religieuze minderheden onderdrukt.

De gemeenschappelijke factor is een gebrek aan ruimte voor pluralisme. Dit in tegenstelling tot staten die democratisch secularisme als fundamenteel uitgangspunt hanteren en religie erkennen als een onmisbare inspiratiebron voor saamhorigheid en solidariteit. In deze context bezien is de speciaal gezant geen symbolische functie. Het is een diplomatiek instrument met focus, expertise en zichtbaarheid om bruggen te slaan in verscheidenheid.

In internationale gesprekken maakt het verschil of Nederland louter spreekt vanuit een algemeen mensenrechtenprofiel, dan wel met iemand die tevens expliciet deskundig is op het gebied van vrijheid van religie en levensovertuiging en de positieve rol daarvan binnen een samenleving. Institutionele rationele keuzes wegen zwaar, maar zonder ethiek volstaan zij niet.

Naast de grote wereldreligies, christendom, soennitische islam, alawitische islam, sjiitische islam, hindoeïsme, boeddhisme en jodendom verdienen kleinere gemeenschappen expliciete aandacht. Bahá’í, sikhisme, jainisme, zoroastrisme, jezidi’s, druzen, Suryoyo en diverse inheemse animistische tradities dragen bij aan ethiek, solidariteit en sociale cohesie. Vaak geografisch geconcentreerd en met relatief weinig aanhangers vallen zij onder dezelfde internationale beschermingsnormen.

Internationaal is dit vastgelegd. Artikel 18 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) en het Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (1966) garanderen het recht om een religie te kiezen, te veranderen en te belijden, individueel of in gemeenschap, privé of openbaar. Europese verdragen, zoals het EVRM en het EU-Handvest, bieden vergelijkbare bescherming.

Godsdienstvrijheid betekent het recht om te geloven, niet te geloven, te twijfelen, te veranderen en af te wijken. Het is de vrijheid die de ander beschermt, juist wanneer die ongemakkelijk is voor de meerderheid.

De vraag is niet of een ambtelijke herschikking efficiënt oogt, maar of Nederland het risico wil lopen dat een kernvrijheid aan zichtbaarheid en scherpte verliest. Politieke borging van de functie van speciaal gezant zou een duidelijk signaal zijn van prioriteit en consistent beleid.

Vrijheid van religie is geen luxe, het is een structurele investering in een pluriforme, democratische rechtsorde. Wie dit verwaarloost, verzwakt bescherming, niet alleen voor één groep, maar voor ons allemaal. Zeker in een tijd waarin diverse gepolitiseerde religieuze bewegingen in de vorm van religie-nationalisme religieuze tegenstellingen verdiepen en dreigen de samenleving langs religieuze lijnen te ontwrichten. De functie van speciaal gezant is daarmee een legitieme inbedding binnen een niet-dogmatisch, democratisch seculier systeem zoals wij dat in Nederland kennen.