Basisinkomen in de strijd met het neoliberalisme

In haar betoog in Buitenhof afgelopen zondag wijst Roxane van Iperen er terecht op dat de chaospolitiek van Trump en de zijnen uiteindelijk vooral bedoeld is om te verbloemen hoe in de feitelijke uitvoering van het beleid met name de grote bedrijven worden gefaciliteerd. Volgens Geert Mak, in dezelfde uitzending, is de huidige aardverschuiving veroorzaakt door de al lang geleden ingezette ontmaskering van The American Dream. Oorzaak hiervan is eveneens de in het neoliberale systeem ingebakken bevoordeling van grote bedrijven en kapitaalkrachtigen ten koste van de lagere en middenklassen. Illustratief is de Amerikaanse situatie waarbij in 1975 de top 10% van de bevolking 33% van het totale inkomen bezat terwijl dat in 2019 gestegen was tot een kapitaalkrachtig 54% (Carter C. Price, 2025).

Ook in Nederland begint nu langzaam door te sijpelen dat een sterke correctie op dit neoliberale model dringend gewenst is. Dat kan op vele manieren, de bevordering van steward-owned bedrijven ter correctie van de macht van aandeelhouders, is daar een goed voorbeeld van. Ik heb weinig hoop dat initiatieven voor noodzakelijke systeemveranderingen komen vanuit de hoek van laten we zeggen de gevestigde orde. Ik zie wel steeds meer initiatieven in de zogenaamde onderstroom, bestaande uit individuen en groepen die niet wachten op beleid van bovenaf, maar zelf actie ondernemen. 

Een basisinkomen kan daarin worden gezien als een sterk instrument ter correctie van het neoliberale model. Een deel van de op traditionele groei gebaseerde arbeid zal dan geleidelijk worden vervangen door activiteiten als mantelzorg, vrijwilligersarbeid, het opzetten van lokale burgerinitiatieven of activiteiten die bijdragen aan sociale en ecologische veerkracht. Zorgcoöperaties, voedselcoöperaties en energiecoöperaties zijn daar een voorbeeld van. Vaak leveren deze commons activiteiten lagere kosten op en meerwaarde waar de hele gemeenschap van profiteert.

Individueel uitgekeerd basisinkomen en het commons idee lijken op het eerste gezicht een soort van tegenstelling, maar gaan evenwel juist goed samen. De garantie van individuele bestaanszekerheid via een basisinkomen stimuleert de in de mens ingebakken neiging tot samenwerking en saamhorigheid. Basisinkomen en commons werken dus van verschillende kanten aan hetzelfde ideaal. Beide werken aan dezelfde opdracht om het bestaande neoliberale model ernstig te corrigeren.

Lees ook mijn recente essay: https://openjournals.ugent.be/ts/article/id/94047/