Autocraten handelen niet alleen. Kijk naar het netwerk

Het handboek van de autoritaire regimes is niet langer lokaal.

Een met een microchip uitgeruste ‘Vaderlandkaart’ in Caracas bepaalt in stilte wie er te eten krijgt en wie medicijnen ontvangt, terwijl troepen met een doodshoofd-en-kruis-insigne hard optreden tegen andersdenkenden. Een marginale website in Tsjechië financiert eurosceptische kandidaten in heel Europa met enveloppen vol contant geld en cryptovaluta. Dissidenten verdwijnen van de straten van Nairobi en duiken weer op in de rechtszalen van regimes in hun thuisland. Iraanse drones en raketten raken Amerikaanse posities in de Golf met een precisie die Teheran nog nooit eerder heeft getoond.

Dit zijn geen voorbeelden van op zichzelf staande autoritaire excessen. Elk voorbeeld vormt een draad in een web van steeds verder verweven wereldwijde autoritaire samenwerking, die erop gericht is regimes in eigen land in stand te houden, democratieën in het buitenland te ondermijnen en het internationale bestel in hun voordeel te beïnvloeden.

We weten nu dat de Chinese Communistische Partij de technologie heeft geleverd voor de Vaderlandkaart, terwijl Rusland’s Wagner Group de Venezolaanse veiligheidstroepen heeft geholpen bij het neerslaan van politieke protesten. Dat het Kremlin via het Tsjechische medium ‘Voice of Europe’ in het geheim kandidaten heeft gefinancierd die sympathiseren met Moskou, met het oog op de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2024. Dat de Keniaanse regering de ontvoering en uitlevering van vluchtelingen en dissidenten door buitenlandse veiligheidsdiensten faciliteerde. Ondertussen suggereren de laatste berichten dat de Russische militaire inlichtingendienst realtime gegevens over doelen op het slagveld deelt met Iran.

Hoewel dergelijke samenwerkingsverbanden al geruime tijd worden gezien als sporadisch en oppervlakkig, wordt het steeds duidelijker dat er een zich ontwikkelend, geglobaliseerd fenomeen in het spel is, met een eigen politieke economie en institutionele logica. Dit netwerk van wereldwijde dictaturen, hybride regimes en sympathiserende politieke krachten binnen democratieën beschikt over een verbindend weefsel dat sterker en flexibeler is dan democratieën tot nu toe hadden ingeschat.

Recente studies zijn begonnen deze realiteit te onderzoeken, en de empirische gegevens beginnen nu ook dit beeld te bevestigen. De Authoritarian Collaboration Index – een unieke database die coördinatie in realtime in kaart brengt – bevestigt wat voorheen slechts een vermoeden was: moderne tirannie is een georganiseerd netwerk. Sinds januari 2024 heeft de index meer dan 75.000 gevallen van autoritaire samenwerking geregistreerd, waardoor patronen aan het licht zijn gekomen die anders verborgen zouden blijven. Het is veelzeggend dat meer dan de helft van alle contacten betrekking heeft op Iran, China of Rusland.

Dit is van belang omdat democratieën niet kunnen bestrijden wat ze niet zien. Autocraten hebben al een systeem opgezet om van elkaar te leren, elkaars misstanden goed te praten en invloed uit te oefenen op democratische systemen. Democratieën hebben dit daarentegen maar langzaam ingezien. Het westerse beleid heeft Peking te lang voornamelijk als een economische concurrent behandeld, waarbij de rol van de stad als uiterst bekwame institutionele architect werd onderschat. En hoewel er steeds meer erkenning is dat de Russische inmenging geen opportunistische improvisatie is, maar een doctrine van hybride oorlogsvoering die al decennia in de maak is, moet die erkenning nog uitmonden in een samenhangend, duurzaam beleid.

Het in kaart brengen van deze mechanismen is de eerste stap. Maar om hier iets tegen te doen, moeten we ons bewust zijn van de omvang en de ernst van het probleem. Dit kan het best worden onderverdeeld in vier belangrijke gebieden.

Ten eerste: de afstemming van de berichtgeving. Autocratie is niet langer alleen een binnenlands fenomeen; het wordt wereldwijd verspreid. De hoofden van de Russische en Chinese staatsmedia komen nu bijeen met collega’s uit de bredere BRICS-landen om de redactionele “coördinatie” te waarborgen. Achter de schermen van deze bijeenkomsten op hoog niveau werken transnationale journalisten aan platforms die zich inzetten voor “multipolaire” verhalen, waardoor een kanaal ontstaat voor propaganda en media-expertise. Het doel: de retoriek op elkaar afstemmen, de boodschap versterken, de waarheid overstemmen.

Ten tweede exporteren regimes actief de “best practices” van tirannie. Overal op het Afrikaanse continent worden partijscholen gebouwd met Chinese steun voor kaderleden van regerende partijen; ondertussen biedt de partij-staatsinfrastructuur van Vietnam "capaciteitsopbouw“ aan voor ambtenaren uit Venezuela tot Angola. De leerstof: ideologische afstemming en de bestuurlijke mechanismen achter het voortbestaan van een eenpartijstelsel. Ook worden er juridische instrumenten verspreid, waarbij de Moskouse wet inzake “buitenlandse agenten”aanleiding geeft tot soortgelijke wetsvoorstellen in Eurazië en Latijns-Amerika, terwijl Belarussische functionarissen openlijk flirten met het “Chinese model” om rechtstreekse verkiezingen af te schaffen.

Ten derde, de opmars van het digitale totalitarisme. Cambodja, Myanmar, Nepal, Iran en andere landen worden proeftuinen voor Chinese digitale onderdrukkingsmaatregelen, variërend van internetcensuur tot alomtegenwoordige bewakingsinfrastructuur. Zelfs in Europa wordt het Huawei-cameranetwerk voor de “Safe City” ingezet in Servië gericht op protestanten en activisten — en het blijft zich uitbreiden ook al ontkent Belgrado dat het gezichtsherkenning gebruikt. Rusland exporteert ondertussen digitale inlichtingenmogelijkheden aan bondgenoten, van Belarus tot Cuba en Nicaragua, om het vermogen van de regimes om oppositie in de digitale wereld te neutraliseren te verhogen.

En ten slotte fungeert transnationale repressie tegenwoordig als een collectief handhavingsinstrument, waarbij middelen voor migratiecontrole en politieoptreden worden ingezet om politieke doelwitten op te sporen. Het resultaat is een grimmige, grenzeloze uitwisseling: Thailand deporteert Oeigoeren naar China en Cambodjaanse activisten naar Phnom Penh, terwijl de Centraal-Aziatische landen Russische anti-oorlogsactivisten terugsturen naar Moskou. In dit nieuwe tijdperk staat de „sterke man“ nooit alleen.

Uit een analyse van deze reeks acties blijkt dat er een steeds grotere infrastructuur voor samenwerking ontstaat. Door middel van formele afstemming tussen denktanks en media-ecosystemen hebben autocraten een tegenwicht gevormd tegen de westerse media en een epistemische gemeenschap gecreëerd rond autoritair-vriendelijke definities van “democratie”, terwijl informele “solidariteitsroutines” nu de leden van het netwerk zelf beschermen – van het netwerk van schijnverkiezingswaarnemers tot het bieden van een veilig onderkomen aan ten val gekomen leiders. Nergens is deze „gedeelde dienst“ duidelijker zichtbaar dan in de dodelijke technische uitwisselingen in de Russische dronefabriek in Alabuga, die niet langer louter een productiefaciliteit is, maar een samenwerkingslaboratorium waar Iraanse ontwerpen, Chinese onderdelen en Russische industriële schaal een nieuwe vorm van geautomatiseerde oorlogsvoering hebben gecreëerd. In dit nieuwe “besturingssysteem”, zoals geobserveerd door Anne Applebaum wegen de ontwikkeling en het onderhoud van het systeem zwaarder dan ideologische meningsverschillen.

Het handboek van de autoritaire regimes is niet langer lokaal. Van redactiekamers in Moskou tot klaslokalen in Harare, van surveillancecentra in Teheran tot de machtscentra in Caracas: autoritaire leiders delen methoden, manipuleren nieuwsberichten en bouwen instellingen op die nieuwscycli overleven en onze bureaucratieën te snel af zijn. De vraag is niet of we hen op het gebied van innovatie kunnen overtreffen, maar of we willen toegeven waar we mee te maken hebben: niet een paar verspreide sterke mannen, maar een netwerk met een geheugen. Democratieën moeten op dezelfde manier reageren. Dat begint met het begrijpen van de ware omvang van de uitdaging.