Asiel en migratie, de olifant in de kamer op het progressieve Europafestival

Zaterdag 9 mei was het een stuk warmer dan de wat winderige en koude dagen ervoor. Maar dat de dag warmer was dan andere dagen was minder belangrijk dan wat hij verder betekende: het was Europadag.

GroenLinks-PvdA — inmiddels omgedoopt tot PRO — organiseerde een Europafestival in Rotterdam. Vertegenwoordigers van de Socialisten & Democraten en de Groenen in het Europees Parlement traden op als sprekers en gingen in gesprek met aanwezigen. Als Midden-Oostener ging ik samen met twee vrienden kijken hoe de Europese lefties Europadag vieren. En misschien zou ik ook een paar parlementariërs kunnen spreken en eindelijk antwoord krijgen op de vragen uit mijn e-mails die onbeantwoord waren gebleven.

In de enigszins verlaten sfeer van Tropicana — een voormalig zwemparadijs dat vaag deed denken aan een verlaten gebouw in Tsjernobyl — waren verschillende ruimtes ingericht voor sessies van een halfuur rondom uiteenlopende thema's. Het evenement werd geopend met een krachtig welkomstwoord van Jeroen Postma, fractievoorzitter van PRO Rotterdam.

Het was jammer dat de discussies over 'De toekomst van links tegenover het oprukkende extreemrechts' en 'Wat kan Europa doen voor het Midden-Oosten?' gelijktijdig plaatsvonden in verschillende zalen. Omdat ik de uitkomst van het debat over het Midden-Oosten min of meer kon voorspellen, koos ik voor de sessie over extreemrechts.

Op het podium stonden activist Chloé Mikolajczak, Bas Eickhout — co-voorzitter van de Groenen/EVA-fractie — en Aimen Horch, voorzitter van de Belgische partij Groen. De sessie begon met de overtuiging dat de democratie in Hongarije aan een terugkeer bezig is. Terwijl de discussie voortging in een optimistische toon — met de verwachting dat extreemrechts het bij de verkiezingen van 2029 een stuk moeilijker zal krijgen — bleef er in mijn hoofd een ander beeld hangen: de anti-vluchtelingenrellen die extreemrechtse activisten in Ter Apel probeerden aan te wakkeren, het flirten van de centrumrechtse EPP in het Europees Parlement met andere extreemrechtse fracties via WhatsApp, en de plannen om via de Terugkeerverordening een Europese variant van de Amerikaanse immigratiedienst ICE te creëren.

Chloé gaf aan bewust te kiezen voor hoop. Ze benadrukte dat de straat, het directe contact met mensen en sociale media niet aan extreemrechts overgelaten mogen worden. Extreemrechts investeert veel meer in sociale media en maakt er beter gebruik van, aldus Chloé. Eenvoudige en toegankelijke taal kan mensen naar links trekken. Een vraag uit de zaal leidde tot het slotakkoord van de sessie: kunnen centrumrechts en links samenwerken om extreemrechts te stoppen?

Aimen Horch antwoordde dat een brede coalitie aan de linkerkant noodzakelijk is — waaruit ik opmaak dat hij zelf geen verdere samenwerking met centrumlinks verwacht. Chloé stelde dat centrumrechts al lang met extreemrechts in bed ligt en dat een positieve ommekeer vanuit die hoek niet meer te verwachten valt. Daarmee gaf zij, naar mijn mening, een doeltreffende waarschuwing tegen naïeve hoop en onrealistische verwachtingen.

Na afloop van de sessie bezocht ik de stands, stopte een paar gratis boeken in een eveneens gratis milieuvriendelijke tas, en kreeg de kans om te spreken met Maij Marit, S&D-lid van PRO. Ik wees haar op de tegenstelling: enerzijds de scherpe reacties van S&D op de Terugkeerverordening — de verordening die tot doel heeft mensen zonder verblijfsvergunning en afgewezen asielzoekers naar een derde land over te brengen — met de vergelijking met ICE, anderzijds de eerdere steun van S&D aan het EU-migratie- en asielpact dat de weg heeft vrijgemaakt voor diezelfde verordening. Ik vroeg haar of S&D extreemrechts probeert te stoppen door zijn eisen in te willigen. Marit antwoordde dat asielaangelegenheden niet haar portefeuille waren, maar dat ze me kon doorverwijzen naar een collega. Die collega bleek helaas niet te vinden — en zo kon ze ook niet van mij af.

Mijn tweede vraag ging over de houdbaarheid van de zogenaamde "firewall" — de informele afspraak tussen centrumrechts, de Groenen en sociaaldemocraten in het Europees Parlement om voorstellen van extreemrechts te blokkeren. "Van die firewall is niets meer over," zei Marit. Maar ze voegde eraan toe dat het etiketteren van centrumrechts als "samenwerkend met extreemrechts" de massa niet in beweging brengt en zijn kracht heeft verloren. Volgens haar is het effectiever om mensen te laten zien welke concrete gevolgen die samenwerking heeft, in plaats van te blijven labelen.

Asiel en migratie — één van de meest brandende kwesties in Europa — kwamen tijdens het evenement met geen woord ter sprake. De sfeer voelde alsof er een onuitgesproken afspraak was gemaakt: laten we het hebben over extreemrechts, over klimaat, over vrouwenrechten en LHBTIQ+-rechten, over Oekraïne en het Midden-Oosten — maar laten we de stemming niet verpesten door het over migratie en asiel te hebben. Toen ik de vrienden die andere sessies hadden bijgewoond vroeg of dit onderwerp ergens aan bod was gekomen, was het antwoord helaas nee. Er stond naar mijn mening niet een olifant in de kamer, maar midden op het continent — en niemand wilde erover praten.

Ik was getuige van een Europese dag waarop moedeloze gesprekken werden vermeden, maar die me ook weinig reden gaf om zelf niet moedeloos te zijn. Ik hoop dat we nog dagen meemaken waarvan we zeggen: "Wauw, dit is het."