Artikel 5 van de liefde

Ik lees het nieuwsbericht “NAVO-chef Rutte ‘begrijpt punt Trump’ maar verdedigt ook Europees standpunt”. Dit is hoe macht werkt tussen landen, en dat is ook zo, maar het is niet alleen dat. Wat ik zie, is een patroon dat ik als relatiepsycholoog al jaren zie in mijn praktijkruimte, achter gesloten deuren, in verhalen die mensen pas heel laat durven te vertellen.

Het begint altijd hetzelfde. Je voelt je veilig en beschermd. Je hebt afspraken gemaakt over wederzijdse steun en loyaliteit. Een soort emotioneel NAVO-verdrag maar dan voor twee personen in een affectieve relatie. “Als er iets gebeurt, sta ik achter je.” Artikel 5 van de liefde.

En dan verandert de toon. De één begint te schuiven met voorwaarden. Steun blijkt geen vanzelfsprekendheid meer, maar iets wat verdiend moet worden. Je hebt blijkbaar niet genoeg gegeven. “Ik heb zóveel voor jou gedaan. Maar wat heb jíj eigenlijk voor míj gedaan?”

Als iemand vervolgens zegt dat hij teleurgesteld is, en de ander daarop validerend reageert met “ik begrijp je punt”, dan hoor ik een interactie die voor veel mensen pijnlijk herkenbaar zal zijn. Wat mij daarin raakt, is hoe snel we geneigd zijn om dat ‘begrijpen’ te zien als iets constructiefs, iets verbindends, terwijl het in machtsdynamieken het begin is van een langzame verschuiving van het referentiekader.

In gezonde relaties betekent ‘teleurgesteld zijn’: iets waarop ik hoopte, is niet gebeurd. Het is dan een uitnodiging tot dialoog. In een relatie waarin machtsdynamieken en dwingende controle een rol spelen, is het een claim op jouw gedrag. Op jouw loyaliteit. Op jouw toekomstige aanpassing. Want wat er impliciet wordt gezegd is: “Als jij anders was geweest, had ik me niet zo hoeven voelen.” Het wordt dan een subtiel maar krachtig middel om de ander in beweging te krijgen.

En daarmee verschuift de verantwoordelijkheid van ‘dit is mijn emotie’ naar ‘dit is jouw falen’.

De ander wil de goede lieve vrede bewaren en gaat zich aanpassen om te de-escaleren. Want dat is wat je doet in een machtsrelatie. Je wordt diplomaat in je eigen huis. Je leert zinnen die sussen en je leert jezelf langzaam wegstrepen.

Je verdedigt hem tegenover anderen (“zo bedoelt hij het niet”) terwijl je ondertussen ook voorzichtig je eigen standpunt probeert te verdedigen, zonder hem al te boos te maken. Omdat je verantwoordelijkheidsgevoel hebt. Omdat je de relatie wilt behouden. Omdat je de impact van escalatie overziet.

Rutte benoemt wat de NAVO-landen wél hebben gedaan om hun inzet en loyaliteit te bewijzen. De uitleg, de rechtvaardiging, het opsommen van wat er wél is gedaan. En hij verdedigt het standpunt van Europa.

Maar hij accepteert daarmee óók de spelregels van Trump. En zodra dat gebeurt, verandert de relatie fundamenteel. De vraag is niet langer wat hier redelijk is, maar ‘heb ik genoeg gedaan om zijn teleurstelling weg te nemen?’

De norm, wat ‘genoeg’ is, en wat ‘loyaal’ is, wordt niet meer gezamenlijk bepaald. Die wordt eenzijdig aangepast en daarmee wordt de machtspositie van de ander versterkt.

En Europa? Europa wordt degene die harder gaat werken, meer gaat geven, beter haar best gaat doen. In de hoop dat de oude versie van hem terugkomt. De bondgenoot. De sterke partner die beschermt. Dat gebeurt alleen niet en dus gaat ze zichzelf steeds vaker afvragen of ze wel genoeg doet, en of ze niet ergens tekortgeschoten is. En dat is precies het doel van dwingende controle. Niet alleen het gedrag sturen, maar ook het beoordelingskader waarmee de ander zichzelf meet.

En ergens, tussen het ‘ik begrijp hem’ en het ‘maar wij vinden ook…’, raakt Rutte stukje bij beetje iets kwijt. Zijn grenzen verschuiven en iedere reactie, hoe intelligent, en hoe diplomatiek ook, zal worden gevangen binnen het kader dat door Trump is bepaald.

Ik schrijf dit niet om Rutte te bekritiseren, en de keuzes die hij maakt binnen een ingewikkelde werkelijkheid waarin zijn inzet immens is. Integendeel, wat ik zie is iemand die precies doet wat mensen in dit soort situaties meestal doen, namelijk proberen de relatie intact te houden, escalatie te voorkomen, en ruimte te zoeken binnen iets dat steeds minder ruimte biedt.

Ik schrijf dit omdat ik het belangrijk vind dat mensen het gaan zien. Niet alleen hier, op wereldniveau, maar ook dichterbij. In hun eigen leven. In hun eigen relaties. Op die momenten waarop ze merken dat ze steeds vaker aan het uitleggen zijn waarom wat ze doen eigenlijk wel genoeg zou moeten zijn. Want als je dat eenmaal herkent, die constante noodzaak om te bewijzen, dat ongemakkelijke gevoel dat het nooit helemaal klopt, dan realiseer je je misschien dat het geen kwestie van miscommunicatie is, maar van een machtsverhouding.