Armoedeprobleem oplosbaar met verzilverbare heffingskorting

Als het CBS weer eens cijfers laat zien over hoe welvarend ons land is, zou je vergeten dat er nog steeds zoveel mensen in datzelfde land zijn die zich in hun bestaan bedreigd voelen. Nog steeds leeft bijna 10 procent van onze bevolking dichtbij of zelfs onder de armoedegrens. Hoe is dat te verklaren en welke structurele maatregelen moeten overwogen worden?

Over het jaar 2023 rapporteerde het CBS een bruto nationaal inkomen (BNI) van 1.058 miljard euro op een beroepspopulatie van ongeveer 10 miljoen personen. Dat betekent een gemiddeld bruto jaarinkomen van bijna 106.000 euro voor elke werkende. Over datzelfde jaar publiceerde het CBS  cijfers waaruit bleek dat er Nederland 540.000 mensen onder de al zeer scherp gedefinieerde armoedegrens leefden, terwijl er nog eens ruim 1.200.000 mensen waren die daar niet ver van af zaten.

Inkomensverschillen tussen de diverse categorieën horen nu eenmaal bij een samenleving waarin financiële prikkels de belangrijkste motivator zijn om economisch actief te zijn. Maar de overheid moet zorgen dat niemand onder een kritische inkomensgrens belandt.

De primaire vraag is of er een structuur denkbaar is waarin een inkomensdaling tot onder de armoedegrens automatisch gecorrigeerd wordt? Ondanks veel pogingen slaagt ons land daarin tot op heden niet in. Natuurlijk kennen wij de vermaledijde toeslagen en uitkeringen, die het besteedbaar inkomen vaak in aanzienlijke mate opkrikken. Maar deze maatregelen kunnen geen van alle voorkomen dat mensen onder het bestaansminimum terechtkomen. Willen we dus echt ernst maken met de oplossing van het armoedeprobleem, dan zal uit een ander vat getapt moeten worden.

En de oplossing daarvan is ons al in de zestiger jaren van de vorige eeuw aangereikt door Milton Friedman, Nobelprijswinnaar en een van de meest invloedrijke Amerikaanse economen uit de 20ste eeuw. Friedman was de grootste voorvechter van een vrijemarkteconomie met zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis. Maar tegelijkertijd wilde hij het risico wegnemen dat mensen onder het bestaansminimum zouden zakken. In plaats van het optuigen van een bureaucratische verzorgingsstaat met al zijn toeslagen en uitkeringen, zoals wij die nu kennen, bedacht hij het instrument van de verzilverbare heffingskorting. Dit is redelijk te vergelijken met de bij ons bekende arbeidskorting en de inkomensafhankelijke combinatiekorting in de loon- en inkomstenbelasting. Maar in tegenstelling tot die in ons stelsel, zouden die kortingen te allen tijde uitgekeerd worden, dus ook als het inkomen nihil is. De idee van Friedman was om de hoogte van die verzilverbare heffingskorting op het niveau van het bestaansminimum te stellen, waardoor in één klap het hele woud aan sociale voorzieningen vervangen zou worden. Hoe dit stelsel in de praktijk werkt, blijkt uit het volgende geabstraheerde voorbeeld.

Stel dat het bestaansminimum voor een alleenstaande 20.000 euro bedraagt en dat voor de loon- en inkomstenbelasting een gelijkblijvend percentage (zgn. vlaktaks) van 50 procent geldt.

Iemand die 40.000 euro verdient, betaalt dan 20.000 euro belasting, maar heeft ook recht op de verzilverbare heffingskorting, waardoor hij per saldo niets betaalt. Stijgt zijn inkomen naar 50.000 euro, dan betaalt hij 25.000 euro aan belasting, maar heeft ook recht op de belastingkorting van 20.000 euro, waardoor hij per saldo 5.000 euro moet betalen. Maar komt hij plotseling zonder inkomen, dan ontvangt hij nog altijd 20.000 euro. In dit voorbeeld wordt iemand bij een bruto-inkomen boven de 40.000 euro een netto belastingbetaler.

In de praktijk zal het werkelijke grensbedrag afhankelijk zijn van de huishoudsamenstelling waar betrokkene deel van uitmaakt. Als voorwaarde geldt immers, dat het te besteden inkomen van elke huishouding ten minste op het sociaal minimumniveau moet liggen.

Toegepast op ons uitkeringen- en belastingstelsel zou zo’n stelsel in de plaats kunnen komen van alle toeslagen, uitkeringen, heffingskortingen en aftrekposten, waardoor er miljarden bespaard zouden worden op de uitgaven voor sociale zekerheid en het daarvoor benodigde bureaucratisch apparaat. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft dit model in zijn rapport ‘Doorrekening stelselherziening sociale-zekerheids- en belastingstelsel F.v.D’ in 2020 op basis van een garantie op het niveau van de bijstandsnorm doorgerekend en kwam tot de conclusie dat, in combinatie met de invoering van een vlaktaks van 50 procent, er slechts een tekort overblijft van enkele miljarden. Een kleine verhoging van de vennootschapsbelasting en/of de belasting op vermogens zou al voldoende zijn.

Volgens de doorrekeningen van het CPB zouden vooral de laagste inkomens er het meest op vooruitgaan en zouden de hoogste inkomens er enkele procenten op achteruit gaan. Maar het allerbelangrijkste is dat met de introductie van de verzilverbare heffingskorting ter hoogte van het bestaansminimum, voor eens en voor altijd afgerekend wordt met het fenomeen ’armoede’.

De zekerheid om onder alle omstandigheden te kunnen beschikken over een minimum bestaan geeft een ongekende vrijheid. En het kan niet anders dan dat die vrijheid energie geeft om persoonlijke vaardigheden en talenten in te zetten voor mens en de samenleving.  

Met de verzilverbare heffingskorting verdwijnt ook de bureaucratie die inherent is aan het uitkeringen- en toeslagenstelsel. De praktijk van ingewikkelde formulieren, verrekeningen, terugvorderingen, de dikwijls vernederende bejegeningen en kwalificaties als profiteurs van gemeenschapsgeld behoren dan tot het verleden.

Met zo’n stelsel komt ook een einde aan de armoedeval, want het mechanisme van korting op toeslagen bij een stijgend inkomen bestaat dan niet meer.  Werken gaat meer dan ooit lonend zijn, hetgeen de werkbereidheid zal doen toenemen.

Maar ook een systeem met de verzilverbare heffingskorting kan niet voorkomen dat, ondanks alle waarborgen, er toch mensen zullen zijn die om de een of andere reden nog een tekort hebben. Maar in tegenstelling tot nu, waarbij de afhankelijkheid van uitkeringen en toeslagen meer regel dan uitzondering is, zal het dan om een kleine groep mensen gaan. Daarvoor zouden gemeentelijke regelingen en voorzieningen ingericht kunnen worden om op heel lokaal niveau te zien waardoor het tekort is ontstaan en hoe zo adequaat mogelijk daarin voorzien kan worden.

Met de garantie van een basisbestaan zou de taak van de overheid in het sociale domein volbracht zijn. Alle andere verplichte voorzieningen, zoals de WW en WIA, kunnen afgeschaft worden. Vanuit diezelfde vrijheid, die toepassing van de idee van verzilverbare heffingskorting beoogt, kunnen mensen zelf beslissen om deze risico’s al dan niet te verzekeren. Met de besparingen die werkgevers daarmee doen, immers zij betalen nu de premies voor de werknemersverzekeringen, kunnen de brutosalarissen verhoogd worden.

Daarmee belanden we in een situatie waarin elk mens zelf mag beslissen of hij genoegen neemt met een minimumbestaan, maar zónder de verplichting om betaald werk te verrichten, of dat hij zijn vaardigheden en talenten gebruikt om als ondernemer of werknemer bij te dragen aan de economie en daarmee een (veel) hoger besteedbaar inkomen te ontvangen.  Die keuzevrijheid past ook in het toekomstbeeld waarin steeds meer behoefte betstaat aan mantelzorgers en vrijwilligers.  Maar last but nog least is de garantie van een basisbestaan noodzakelijk in verband met de steeds snellere ontwikkelingen op het gebied van robotisering en Artificial Intelligence, die veel betaalde banen zal doen verdwijnen en qua inhoud zal veranderen.

Wij zijn in onze totale welvaartsontwikkeling op een punt aanbeland waarbij armoede niet meer mag bestaan. Geen enkel stelsel heeft dit kunnen voorkomen. Invoering van de idee van verzilverbare heffingskorting, waarbij op een tevoren vastgesteld scharnierpunt de belastingbetaling automatisch overgaat in een belastinguitkering, brengt de oude slogan, leuker kunnen we het niet maken, wél gemakkelijker echt in vervulling.