Amerika geeft Rusland en China geen vrijbrief met inval in Venezuela

“Met inval Venezuela geeft VS andere landen vrijbrief om hun gang te gaan”, kopte NU.nl op 4 januari. In The Guardian en Trouw volgden vergelijkbare analyses: de Amerikaanse ontvoering van de Venezolaanse president Maduro en zijn vrouw zou een gevaarlijk precedent scheppen. Ondertussen kijkt Europa gespannen toe.

Zeker in de huidige, veranderende wereldorde roept de Amerikaanse militaire operatie in Venezuela veel vragen op. Wat betekent dit voor andere landen met imperialistische ambities? Het is alsof de VS nu heeft bepaald dat het annexeren van een ander soeverein land weer door de beugel kan. Het zou een vrijbrief geven aan China, Rusland en andere regimes om ook hun gang te gaan. Maar daar worden twee denkfouten gemaakt.

Allereerst wordt de VS te gemakkelijk op een voetstuk geplaatst wanneer we veronderstellen dat China en Rusland voor hun imperialistische politiekbedrijving de lijn van de VS aanhouden. Ten tweede schuilt in deze redenering een normatieve aanname dat de VS consistent handelt. In de praktijk voert de empirische realpolitik de boventoon, en niet de normatieve consistentie.

Mondiale spanningen
Toen Rusland op 24 februari 2022 Oekraïne binnenviel was ons oordeel direct duidelijk: dit kan en mag niet gebeuren. Een land mag niet zomaar een ander soeverein land binnenvallen en overnemen; dat is ook zo vastgelegd in het internationaal recht.

Ook de dreiging van China richting Taiwan wordt steeds groter. China voert de militaire druk verder op. De westerse landen hebben hierover hun afkeuring uitgesproken en steunen Taiwan, al dan niet met materiële steun en diplomatie.

De Amerikaanse militaire operatie in Venezuela zou in theorie een escalatie op wereldschaal kunnen veroorzaken, waarbij China en Rusland zich geoorloofd zouden voelen hun imperialistische ambities te ontketenen. In werkelijkheid wordt dit causale verband echter overtrokken.

De VS als vermeende scheidsrechter
Ten eerste wordt er geredeneerd vanuit een standpunt dat de VS de grote baas van de wereld is. Dat andere landen toekijken en denken: als de grote baas het doet, dan mogen wij dat ook allemaal. Maar zo is het niet. Er is niet één grote baas die bepaalt hoe het gaat. Het toont een Westers etnocentrisme waarbij we moeite hebben om de focus op Amerika als middelpunt van de wereld los te laten.

Als de geopolitieke verschuivingen van de afgelopen jaren één ding hebben laten zien, dan is het wel dat de VS niet meer de dominante grootmacht en betrouwbare bondgenoot is die het ooit was. Het is net als China en Rusland een onbetrouwbare speler waar we ons als Europa zo spoedig mogelijk onafhankelijk van moeten maken. Maar de VS bepaalt niet de regels van het geopolitieke spel, en de tijd van de VS op een voetstuk plaatsen is voorbij.

Normativiteit versus de realpolitik
De tweede denkfout is het verwarren van normativiteit met de empirische realpolitik. Wie stelt dat de Amerikaanse inval in Venezuela de deur openzet voor bijvoorbeeld een Chinese annexatie van Taiwan, of een Russische inname van Oekraïne, gaat ervanuit dat de afschrikkende rol van de VS wegvalt vanwege hun eigen inval in Venezuela.

Deze normatieve redenering impliceert dat de VS zich nu anders op zou gaan stellen richting de imperialistische ambities van andere landen. Normatief gezien is dit een logische aanname, wat de VS zelf doet kunnen ze ook niet bij anderen veroordelen, maar in de echte wereld is de VS nu eenmaal niet normatief consistent.

Het is zinloos om normativiteit te projecteren op machtspolitiek. Normen temmen macht alleen in theorie; in de praktijk confronteren ze haar hoogstens.

Eigenbelang als drijfveer
De VS doet wat het wil, wanneer het dat wil, en overweegt niet rationeel of dat dan wel strookt met de normen en waarden. Nee, voor de VS draait het om eigenbelang, en het is een overschatting om een mate van rationaliteit te verwachten waarbij de eigen aanval op Venezuela zal gelden als een vrijbrief voor andere landen.

De gedachte dat het Amerikaanse optreden in Venezuela andere grootmachten een vrijbrief zou geven, rust op foutieve aannames. Het idee dat de VS nog als centrale scheidsrechter fungeert, overschat zijn positie en onderschat de multipolaire realiteit. Daarnaast wordt normativiteit foutief geprojecteerd op de empirische realpolitik. Staten laten zich niet leiden door morele consistentie, maar door eigenbelang en machtsverhoudingen.

Zoals Trump al beloofde tijdens zijn inauguratie: het enige dat geldt is America first, en daarbij geeft Amerika geen vrijbrieven weg.