Als werkenden het vertrouwen verliezen

Ogenschijnlijk hebben de fiscale discussies over Box 3 en het conflict tussen de vakbonden en het kabinet weinig met elkaar gemeen. Box 3 gaat over de belasting op spaargeld, vastgoed en beleggingen. Het andere over lonen, koopkracht en sociale zekerheid. Beide debatten draaien om dezelfde fundamentele vraag: wie betaalt uiteindelijk de rekening van Nederland?

Juist daarom zijn deze politieke en maatschappelijke conflicten potentieel veel ingrijpender dan ze op het eerste gezicht lijken.

De rekening van Box 3
Het Box 3-probleem ontstond nadat de Hoge Raad oordeelde dat het oude systeem, waarbij belasting werd geheven over een fictief rendement, in strijd was met het eigendomsrecht. Spaarders en beleggers werden belast over rendementen die zij in werkelijkheid vaak niet hadden behaald. Zo betaalden veel spaarders belasting over een verondersteld rendement van enkele procenten, terwijl de rente op hun spaargeld jarenlang aanzienlijk lager lag.

De overheid werd daardoor gedwongen compensatie te bieden en werkt sindsdien aan een nieuw belastingstelsel dat uitgaat van werkelijk rendement. Dat blijkt juridisch, technisch en politiek een complexe opgave. Tegelijkertijd lopen de kosten voor de schatkist op tot miljarden euro's, terwijl het kabinet die middelen hard nodig heeft om de overheidsuitgaven te financieren.

Met de begrotingsonderhandelingen in aantocht en Prinsjesdag in zicht wordt de tijd steeds krapper om tot een houdbare oplossing te komen.

De vakbonden stellen dezelfde vraag
Tegelijkertijd voeren de vakbonden een stevig conflict met het kabinet over voorgenomen bezuinigingen op onder meer de WIA en de WW. Volgens de bonden komen de gevolgen van deze maatregelen vooral terecht bij werkenden, terwijl vermogenden relatief worden ontzien.

Daarmee raakt het conflict aan dezelfde discussie die ook centraal staat in het Box 3-debat: de verdeling van de belastingdruk tussen arbeid en vermogen. Voor veel Nederlanders voelt die balans al langere tijd onevenwichtig. Terwijl arbeid zwaar wordt belast, blijft een fundamentele herziening van de vermogensbelasting onderwerp van voortdurende politieke discussie.

Een vertrouwensprobleem|
Belastingen functioneren uiteindelijk op basis van maatschappelijk vertrouwen.

Mensen zijn bereid bij te dragen aan zorg, onderwijs en sociale zekerheid wanneer zij het gevoel hebben dat de lasten eerlijk worden verdeeld en dat iedereen naar draagkracht meebetaalt.

Dat vertrouwen komt onder druk te staan wanneer werkenden steeds opnieuw worden geconfronteerd met bezuinigingen of hogere lasten, terwijl discussies over een eerlijkere belasting van vermogen jarenlang voortduren zonder zichtbare doorbraken. Dan ontstaat niet alleen onvrede over afzonderlijke maatregelen, maar groeit ook de twijfel over de rechtvaardigheid van het belastingstelsel als geheel.

Een belastingstelsel kan juridisch correct zijn en financieel sluitend, maar zonder maatschappelijk draagvlak verliest het uiteindelijk aan legitimiteit.

De echte politieke uitdaging
De komende begrotingsonderhandelingen van het minderheidskabinet-Jetten draaien financieel-economisch om miljarden euro's, koopkrachtcijfers en een sluitende begroting. Daaronder ligt echter een veel fundamentelere vraag.

Kan de politiek nog overtuigend uitleggen waarom werkenden in relatieve zin een groot deel van de collectieve lasten blijven dragen, terwijl de belasting op vermogen al jarenlang onderwerp van discussie is en structurele hervormingen uitblijven?

Tijdens het recente debat over Box 3 stelde de woordvoerder van oppositiepartij PRO dat vermogenden meer zouden moeten bijdragen dan in het huidige voorstel van de staatssecretaris van Financiën wordt voorzien. Daarmee werd opnieuw zichtbaar hoe verdeeld de politieke opvattingen over dit dossier zijn.

De komende maanden zullen uitwijzen of de sterk gepolariseerde Tweede Kamer erin slaagt een duurzame oplossing voor het Box 3-vraagstuk te vinden. Hetzelfde geldt voor het conflict tussen de vakbonden en het kabinet.

De uitkomst van beide discussies zal niet alleen bepalen hoe de begroting sluitend wordt gemaakt. Uiteindelijk staat ook het vertrouwen van werkenden in de rechtvaardigheid van het Nederlandse belastingstelsel op het spel.