Als we de democratie niet fixen, fixen we ook onze problemen niet

In de Opdrachtbrief Slagvaardige Overheid schrijven de premier en vicepremiers op een hallucinerende manier dat de overheid:

(..) duidelijk kiest, samenwerkt en levert. Daarom bouwen we aan een slanke en slagvaardige overheid die focust op wat echt nodig is. We stellen een helder doel: een overheid die eenvoudig en betrouwbaar is. En dat ook blijft op de langere termijn. Die eerlijk is over wat kan en verantwoordelijkheid neemt voor haar handelen. En die geworteld is in de samenleving en dichtbij mensen staat. Daar hebben we de inzet van de volledige Rijksdienst, de medeoverheden en de publieke dienstverleners keihard bij nodig. Alleen door samen te werken en hen vanaf het begin bij beleid te betrekken, kunnen we resultaten boeken waar mensen op rekenen.

Laten we eerlijk zijn: Den Haag boekt geen resultaten en zal geen resultaten boeken. Niet voor het klimaat, de wooncrisis, de bestaanszekerheid, de gezondheid, de spanningen in de samenleving of andere ellende in de wereld. Niks. Nada. Het vertrouwen in de overheid zal verder afnemen.

Dat komt niet door pech of een slechte overheid. Het komt doordat onze landelijke bestuurders in de Tweede Kamer merendeels onbekwaam en ongeschikt zijn voor het belangrijke ambt dat ze uitoefenen. Onbekwaam, omdat ze de kennis, capaciteit en tijd missen voor echte probleemanalyses. Ongeschikt, omdat ze niet voor het algemeen belang kiezen maar voor hun achterban, niet voor de lange termijn maar voor het partijbelang en de eigen carrière.

Politici komen aan de macht door zich eerst te schikken naar de partijlijn, dan naar het partijbelang. Verkiezingsprogramma's zijn marketing om veel stemmen te krijgen. Na de verkiezingen gaan de beloftes de prullenbak in zodra er een coalitie gevormd moet worden. Partijbelang en machtshonger overheersen, altijd.

En wie heeft daarbij nog wel invloed? Niet de burger. De lobby. Bestaande bedrijfsbelangen fluisteren mee in elk achterkamertje om de democratische rechtsorde te vervangen door een vrije-marktorde. Politici verschuilen zich achter "polderen" en begrippen als “verdienvermogen”. Ze weigeren te doen wat mensen echt willen en wat de wetenschap al jaren roept: vertragen, verbinden, ruimte voor verscheidenheid, minderen, kiezen voor de lange termijn.

Het politiek-bestuurlijke systeem zélf is het probleem geworden.

Individuele politici in Den Haag weten vaak best wat er moet gebeuren. Ze weten alleen niet hoe ze dan herkozen worden. En dus kiezen ze voor zichzelf. Het resultaat: een land dat steeds minder gezond wordt, een stervende biosfeer en (klein)kinderen die opgezadeld worden met een donkere toekomst. Een uitkomst die helemaal niet nodig is. Er zijn genoeg alternatieven. Maar zolang het politiek-bestuurlijke systeem blijft zoals het is, komen die er niet.

Het systeem verandert zichzelf niet. En als het ooit wél verandert, is dat te laat, en gedwongen door chaos.

Daarom moeten we er snel iets naast zetten dat wél werkt.

Laten we dat de Democratie voor de Toekomst noemen. Een alternatief en echt democratisch besturingsproces, waarin de werkelijke verlangens van burgers en harde wetenschappelijke feiten het beleid bepalen. Niet de partijpolitiek, niet de bedrijfslobby.

Dit besturingsproces begint bij het vaststellen van morele kaders: wat vinden we als samenleving eerlijk en rechtvaardig? Hoe zit het met bestaanszekerheid, met gelijke kansen in onderwijs, zorg en portemonnee? Hoeveel gewicht geven we aan volgende generaties, aan de natuur, aan andere landen? Wie bepaalt wat de feiten zijn, en hoe gaan we om met onzekerheid en het voorzorgsbeginsel? En: wat doen we met de wijsheid van de minderheid, in plaats van alleen de wil van de meerderheid?

Als we dit goed onderzoeken en vaststellen waar de meeste mensen zich in kunnen vinden, dan vinden we snel hele goede en verstandige morele kaders. Noem het principes die als vangrails dienen waarbinnen oplossingen tot stand moeten komen.

Dit is hoe het werkt:

Een proces waar iedereen aan kan bijdragen, live of online, met vijf minuten of vijf uur. Eerst de principes bepalen. Daarna, met experts en ervaringsdeskundigen, de grote problemen aanpakken.

Dit kán: deliberatieve processen zoals burgerberaden bewijzen het, net als online tools en AI die grote groepen mensen kunnen helpen om verantwoord met elkaar te overleggen (zie bijvoorbeeld kaders vanuit civic.ai en oplossingen via voxit.org).

Dit is niet zomaar een nieuw idee. Dit is het noodzakelijke antwoord op de polycrisis; de elkaar versterkende crises in informatievoorziening, klimaat, ecologie, geopolitiek, falend bestuur en doorgeslagen kapitalisme. De wetenschap is glashelder: dit vraagt snel om grote transities in politieke, sociale en economische systemen. En vooral in die volgorde.

Twee dingen zijn randvoorwaardelijk voor het alternatieve besturingsproces.

Eén: massa. De oplossingen moeten gedragen worden door heel veel mensen. Iedereen moet kunnen meedoen, ook met vijf minuten. Dat begint met sterke morele principes: wat voor land willen we zijn, wat vinden we belangrijk op sociaal gebied, voor de lange termijn, voor natuur en de rest van de wereld?

Twee: kwaliteit. Problemen hakken we niet op in hapklare stukjes. Elk groter vraagstuk raakt economie, natuur, gezondheid, ruimte, mobiliteit, veiligheid, Europa: alles hangt met alles samen. De beleidsvoorstellen moeten recht doen aan die complexiteit en leiden tot haalbare, effectieve en voor de meeste mensen rechtvaardige oplossingen. Dus hier moeten experts en ervaringsdeskundigen een rol spelen, net als juristen en economen die de haalbaarheid en effectiviteit helpen vast te stellen. Dat er geen partijpolitieke belangen een rol spelen maakt deze stap een stuk eenvoudiger.

Zo herstellen we de democratische rechtsorde en beteugelen we de vrije-marktorde.

Economen, sociologen en ecologen laten keer op keer zien: een gezonde, groene wereld met tien miljard mensen is mogelijk. Minder consumeren, minder vlees, kleding en wegwerpspullen. Veel minder vervuilen door minder fossiele brandstof, minder chemicaliën, minder pesticiden. En ook: minder werken. Meer lokaal en circulair produceren. Dat brengt een gezonde en duurzame toekomst binnen handbereik.

Dat dat niet lukt, laat het falen van onze landelijke politici zien. We moeten zorgen dat ons partijpolitieke bestuur gaat luisteren naar wat de mensen echt verlangen en naar wat de wetenschap zegt.

Dus: eerst de democratie fixen. Dan pas kunnen we de problemen oplossen.

Sluit je aan via democratievoordetoekomst.nl.