Ook als je geen AI gebruikt, moet je er toch over nadenken

Veel van de mediaberichten over AI gingen de afgelopen tijd over of politici LLM's gebruiken om speeches em sociale mediaberichten te schrijven. Ook bij opiniestukken en krantenartikelen wordt steeds vaker AI gebruikt. De kans dat wat je leest of hoort door of met AI is gegenereerd, wordt steeds groter.

AI-bedrijven zelf beweren dat filosofie dankzij hen weer relevant is geworden. In dit geval klopt dat, omdat de effecten van AI op de maatschappij ons steeds vaker het idee geven dat we in Plato's grot zitten. Is deze tekst, deze speech, dit beeld wel echt of slechts een schaduw op de grotmuur?

Maar dit is niet de soort filosofie waar AI-bedrijven op doelen. Ze hebben het over vragen zoals 'is AI bewust?' en ethische vragen, zoals wie er verantwoordelijk is als een zelfrijdende auto iemand aanrijdt (want wie is de 'zelf' in zelfrijdende auto?). Ik zie dit soort vragen vaak als afleiding. In de praktijk wordt filosofie dan gebruikt om bestaande wereldbeelden te verantwoorden of om nieuwe wereldbeelden te marketen. Ik vind het veel interessanter om te kijken naar wat een combinatie van taal- en techniekfilosofie kan opleveren. Deze combinatie kan discussies over AI-gegenereerde speeches en krantenartikelen verdiepen naar iets waar we allemaal in ons dagelijks leven mee te maken hebben.

Veel mensen zien AI namelijk als iets dat je wel of niet gebruikt. En veel van die mensen zullen dit stuk niet lezen omdat ze geen zin hebben in 'weer een artikel over AI, het gaat nergens meer over'. Ik geef die mensen helemaal gelijk. Er zijn namelijk veel metaforen voor AI en de meeste kloppen niet, maar de metafoor die voor mij het meest aansluit, is AI te zien als een soort drug of medicijn. Het gebruik van AI kan je veel opleveren, maar net als bijvoorbeeld ADHD-medicatie beïnvloedt het je ook. En het is natuurlijk verslavend. Voor veel mensen is AI een fantastisch iets, dat ze nieuwe mogelijkheden geeft. Maar voor anderen voelt AI-gebruik ook als jezelf geweld aandoen.

Als je AI gebruikt, betaal je altijd een prijs. Je gebruikt energie, je versterkt een monopolie van een handvol tech bro’s. En AI-gebruik beïnvloedt jezelf op meer manieren dan je je bewust bent. Als je langdurig AI gebruikt, wordt het deel van je, op dezelfde manier waarop je smartphone eigenlijk een onderdeel van je leven is geworden. Je weet bijvoorbeeld niet meer of wat je denkt, zegt of schrijft echt iets is dat van jou komt, of dat het in een nachtelijke conversatie twee weken geleden door Claude werd voorgesteld. Als je iets dagelijks gebruikt voor dingen die belangrijk zijn in je leven, dan wordt dat na een tijdje onderdeel van je leven, je identiteit, je gedachtenwereld. En de truc is: je hebt hier weinig controle over. Als de speechschrijvers van politici zeggen dat de ideeën wel van de politici zijn, en ze AI alleen gebruiken voor editing en suggesties, dan is dit gewoon niet zo. Dat klinkt als een alcoholist die 'prima kan rijden' onder invloed.

Ik heb geen oordeel over of deze prijs het waard is. Maar ik kan goed begrijpen als mensen om wat voor reden dan ook ervoor kiezen geen AI te gebruiken en alle discussies over AI zoveel mogelijk te vermijden. Net als ik kan begrijpen dat mensen de schaduwzijde accepteren omdat de voordelen de moeite waard zijn. Dat is precies waar filosofie van waarde kan zijn: de discussie verder helpen dan alleen het afwegen van voor- en nadelen of een positie innemen over of iets goed of slecht is. AI is, in de woorden van Nietzsche, voorbij goed en kwaad.

Ik zie de rol van filosofie in de maatschappij deels als het wijzen op blinde vlekken, en het aanmoedigen van mensen om de moed op te vatten over ongemakkelijke zaken na te denken. Onze menselijke neiging is om na een moment van reflectie daar iets van te vinden, of anders een talkshow te kijken tot er een mening voorbijkomt die je hapklaar over kunt nemen. Wanneer je een mening hebt gevormd, kun je vanuit die mening alles duiden en hoef je eigenlijk niet echt meer te denken. Dit geldt voor klimaatverandering, migratie, en dus ook voor nieuwe technologie. Maar filosofie gaat juist vaak over het voorkomen dat je een mening vormt, of als het al te laat is, je te bevrijden van beperkende meningen.

De meningen over AI vliegen ons nu om de oren. Het komt er vaak op neer dat je AI omarmt, afwijst of irrelevant vindt. Steeds meer mensen om je heen doen het, en als je in je werkmail, op je telefoon en overal waar je kijkt steeds meer moeite moet doen het niet te gebruiken, word je eigenlijk gedwongen een positie in te nemen.

Maar hier zijn dus twee blinde vlekken. De eerste blinde vlek is dat AI een kwestie is van wel of niet gebruiken. Dat is niet zo. AI is een technologie die al langer bestaat, maar in korte tijd deel van de samenleving is geworden. Als je naar een speech luistert die door AI is gegenereerd, dan gebruik jij in wezen ook AI. Gebruiken betekent niet alleen de rook van je eigen sigaret inhaleren, het betekent dat je ook meerookt. Je gebruikt, meestal onbewust, steeds vaker producten en diensten die met AI ontwikkeld zijn. AI is iets dat technologie over de schutting gooit, en dat we vervolgens op allerlei manieren integreren, ons eigen maken, in onze manieren van doen verwerken. AI wordt dus verweven met de samenleving. Als je water drinkt, drink je PFAS. Als je in de samenleving leeft, gebruik je AI.

De tweede blinde vlek is dat er geen uitknop op AI zit. Het dominante denkbeeld van waaruit we met technologie omgaan, is: als ik het wil gebruiken, zet ik het aan, en als ik het niet wil gebruiken, zet ik het uit. Maar vanuit techniekfilosofie weten we dat we onszelf veel meer handelingsperspectief en controle toedichten rondom technologie dan we in werkelijkheid hebben. Denk aan mensen die meerdere keren op het knopje van het voetgangerslicht drukken zodat het stoplicht sneller op groen gaat. Dat is natuurlijk een illusie. Maar hetzelfde geldt voor de uitspraak 'ik gebruik geen AI'. Dat is een prima positie, en heel goed te begrijpen, vind ik. De illusie is dat je dan denkt dat je niet door AI beïnvloed wordt, en dat je er niet meer over na hoeft te denken. AI weigeren ontslaat je niet van de noodzaak erover na te denken. Integendeel, we hebben je perspectief hard nodig, als BOB op een feestje waar iedereen dronken is.

Deze blinde vlekken zijn gerelateerd aan taalfilosofie, waarbij taal niet langer wordt gezien als uiting van wat er in onze individuele hersenen omgaat, maar meer als een taalspel dat we met zijn allen spelen. De woorden, zinsconstructies en argumentatietechnieken die je gebruikt, heb je niet zelf bedacht. Je taalgebruik wordt voor een groot gedeelte gevormd en beïnvloed door de gesprekken die je hebt, de boeken die je leest, de media die je consumeert. Taal is hoe je kennis en informatie tot je neemt, en je tot de wereld verhoudt. 

Taalfilosoof Wittgenstein liet zien dat taal onze wereld en gedachten vormt. Maar dit betekent dat, ook als je geen AI gebruikt, je gesprekken voert met mensen die dat wel doen. En het gaat er niet alleen om of de speech van het kabinetslid of het opinieartikel dat je leest door AI is gegenereerd. Het gaat erom of de minister-president en zijn adviseurs dagelijks met taalmodellen chatten, of degene die dat artikel heeft geschreven dat doet.

Wat techniekfilosofen al lang voorspeld hebben, is dat door de razendsnelle ontwikkeling van informatietechnologie diversiteit van denken en spreken af zal nemen. Een artikel van Sourati et al. (2026) kaart dit aan: taaldiversiteit neemt af, net als als diversiteit in redeneren. Dit gaat ook over jouw taalgebruik, want als steeds meer taal om je heen steeds minder divers is, beïnvloedt dit ook hoe jij denkt en spreekt.

Maar dit beïnvloedt ook sociale relaties. AI is een culturele invloed geworden, een deelnemer aan onze sociale wereld. Dat betekent dat je steeds vaker gesprekken zult hebben met mensen die gewend zijn dat hun gesprekspartner het altijd met ze eens is, dingen zegt als "wat je zegt klopt, en het is belangrijker dan je denkt". Ibrahim et al (2026) laten zien dat gebruik van slijmende AI effect kan hebben op hoe gebruikers menselijke interactie ervaren. Mijn eigen ervaring in gesprekken met AI-gebruikers is dat AI menselijke interactie steeds minder aantrekkelijk voor ze zal maken. Als jij dan niet zo slijmerig met die persoon praat, en iets kritisch zegt, word je een minder aantrekkelijke gesprekspartner. Degene met wie je spreekt, zal veelal met chat nabespreken hoe die eigenlijk toch gelijk had in jullie gesprek.

Wat geldt voor desinformatie en klimaatverandering, twee zaken waar ik vaak over heb geschreven in deze columns, geldt ook voor AI. Ook als jij wel zonnepanelen hebt en op een klimaatgezinde partij stemt, is het niet genoeg je in je bubbel terug te trekken. Maar gesprekken voeren met mensen die een heel andere kijk hebben op klimaatverandering, vergt gespreksvaardigheden en filosofische lenigheid. En ook als jij wel op klimaatwetenschap afgaat, leef je in een maatschappij waar desinformatie de informatieomgeving heeft vervuild. Ook dat vergt nieuwe vaardigheden, de vaardigheid om op een constructieve wijze met iemand te spreken die door desinformatie is beïnvloed, maar waarin je nog steeds voor de feiten staat. En de laatste tijd merk ik dat ook spreken met mensen die dagelijks met AI chatten, nieuwe vaardigheden vergt. Hoe ga je er bijvoorbeeld mee om als iemand iets als diens eigen mening presenteert, maar bewust of onbewust de ChatGPT-reactie op diens prompt herhaalt?

Filosofen kunnen ons goed helpen om met dit soort vragen om te gaan. Maar, als het goed is, doen ze dat door je vragen te stellen en op blinde vlekken te wijzen. Want, ook weer net als bij de klimaatcrisis en de desinformatiecrisis, bevinden we ons in een situatie waarvoor geen precedent is. Dus niemand, ook niet filosofen, weet wat we moeten doen. Afhankelijk van je wereldbeeld is dat angstaanjagend, een groot avontuur, of misschien wel beide.

Dit artikel is ook verschenen in de Substack van Mario Veen.