Alle ogen op Bulgarije, een week na het verlies van Orbán

De confetti van Péter Magyars overwinning op Viktor Orbán is nog niet geveegd of Brussel kijkt alweer gespannen naar het volgende land dat de verhoudingen in de EU op scherp kan zetten. Zondag gaan de Bulgaren voor de achtste keer in vijf jaar naar de stembus, en de favoriet is een man die de Europese zorgen over een volgende stoorzender gevaarlijk actueel maakt.

Weinig EU-landen zijn politiek zo instabiel als Bulgarije. Zeven premiers in vijf jaar, een politiek systeem dat zo grondig is ondermijnd door oligarchen en grootschalige corruptie. Wie dit patroon kent, herkent ook de figuur die eruit voortkomt: Rumen Radev, voormalig president en straaljagerpiloot, die met zijn nieuw opgerichte beweging Progressief Bulgarije, voor zover mij bekend niet gerelateerd aan Jesse Klaver, op 31 procent staat en de verkiezingen lijkt te gaan winnen. Radev presenteert zichzelf als de man die eindelijk met de oligarchie afrekent. In zijn campagnevideo zit hij in de cockpit van zijn MiG-29 gevechtsvliegtuig. 

Onverschrokken, boven de partijpolitiek verheven en als buitenstaander tegenover de gevestigde orde. Zijn programma blijft vaag. Hij probeert zo veel mogelijk kiezers aan te spreken door inhoudelijk zo min mogelijk prijs te geven. Politiek gezien is dat een beproefde methode. Wat hij wel zegt, geeft Brussel reden genoeg om nerveus te zijn. Radev heeft betoogd dat Oekraïne de oorlog verliest en vrede met Rusland moet sluiten. Hij verzette zich tegen een samenwerkingsakkoord van de Bulgaarse overheid met Oekraïne en noemde het een stap die Bulgarije “het oorlogspad op trekt”. Tijdens de campagne gaf hij nauwelijks interviews met klassieke media. Zelf zegt hij zijn kaarten dicht tegen de borst te houden. 

Daarmee is de vraag niet alleen of Radev wint, maar vooral wat hij daarna met die winst kan doen. Nu is het verleidelijk om te denken dat zijn 31 procent hem uiteindelijk vanzelf tot pragmatisme zal dwingen. De vraag is alleen op wie hij zal steunen om tot een coalitie te komen. Zelfs een gedeeltelijk blokkerende houding op specifieke dossiers, zoals andere gelijkgezinde leiders in de Raad al laten zien, kan de EU maanden of zelfs jaren kosten. Dan dreigen nationale belangen opnieuw zwaarder te gaan wegen dan het gezamenlijke Europese belang.

Dat raakt ook Nederland directer dan het op het eerste gezicht lijkt. Het vestigingsklimaat van Nederland hangt samen met de aantrekkingskracht van de Europese interne markt als geheel. Elke lidstaat die grote investeringsbeslissingen, sanctiepakketten of veiligheidsarrangementen blokkeert of vertraagt, ondermijnt de voorspelbaarheid en daarmee de geloofwaardigheid van de Unie. Wij ergeren ons terecht aan politieke onbetrouwbaarheid in eigen land, maar de schade van een Europese stoorzender is in de huidige Europese Unie van een andere orde.

Radev in Bulgarije is bovendien niet de enige plaaggeest voor Europese samenwerking, en wellicht op dit moment ook niet de grootste dreiging. Die rol zou wel eens kunnen toekomen aan Marine Le Pen en Jordan Bardella, die in Frankrijk over het politieke momentum beschikken om snel aan de macht te komen. Frankrijk is in dit verband niet te vergelijken met Hongarije of Bulgarije. Het is een grote lidstaat met een permanente zetel in de VN-Veiligheidsraad, een kernmacht en een economie die de EU-architectuur mede draagt. Een Le Pen in het Élysée zou een blokkeringsmacht opleveren die zelfs Orbán op zijn hoogtepunt niet had. Ook Magyar is absoluut geen klassieke West-Europese liberaal. Hij zal steun aan Oekraïne niet actief tegenhouden, maar hij zal daarin ook niet bijdragen. De bron van het probleem ligt dieper dan welke leider ook: de huidige EU-opzet, met op cruciale dossiers een unanimiteitsregel, maakt de Unie structureel gijzelbaar.

Zolang de EU haar meest gevoelige beslissingen op unanimiteit laat rusten, is elke verkiezing in Europa potentieel een Europees probleem. Bulgarije is morgen aan de beurt. Vermoedelijk niet de laatste test, en zeker niet de zwaarste.