Alle excuses ten spijt

Vier fondsenwervers beschreven op 25 oktober in Trouw hoe Suriname bij de uitvoering van het Nederlandse herstelbeleid stiefmoederlijk wordt behandeld. Wie hun woorden tot op de wortel leest, ontdekt een ongemakkelijke parallel met vier jaar na de excuses.

Door: Ptah Ankh Re & Auset Ankh Re

“Alle excuses, vergiffenis en ‘komma in plaats van punt’ ten spijt”, schreven Lulu Helder, Maayke Botman, André Cairo en Otmar Watson in Trouw. Aan de verhoudingen, stelden zij vast, is weinig veranderd. Ze bedoelden het als verwijt. Lees je hun woorden tot op de wortel, dan tekent zich meer af.

Excuus komt van het Latijnse excusare: ex, uit, en causa, de zaak, de aanklacht. Het woord droeg betekenissen als rechtvaardigen, vrijpleiten en van een verwijt ontheffen. Ook het Romeinse recht kende gronden waarop iemand van bepaalde verplichtingen werd vrijgesteld. Spijt komt via het Oudfranse despit van het Latijnse despectus: neerkijken op, ook in de zin van minachting. En stief-, in stiefmoeder, gaat terug op een Germaans woord voor beroofd. Buiten de zaak, van bovenaf, beroofd van wat vanzelfsprekend had moeten zijn. Drie woordgeschiedenissen die een ongemakkelijke gelijkenis vertonen met de verhoudingen die de vier schrijvers beschrijven.

Erkenning en verantwoording
Een politiek excuus schept op zichzelf nog geen nieuwe, afdwingbare herstelverplichting. Daar ligt de kern. Verantwoordelijkheid erkennen en verantwoording verschuldigd zijn, zijn twee verschillende dingen. Wie verantwoordelijkheid erkent, legt daarmee nog niet vast wie hem aan de gevolgen kan houden. Zolang herstel vooral rust op politieke toezeggingen, houdt de staat een grote vrijheid om zelf te bepalen wanneer genoeg is gedaan. Zo krijgt de oude betekenis van excuus een ongemakkelijke actualiteit. Het woord schrijft de staat niets voor. Erkenning zonder afdwingbare gevolgen laat wel de ruimte om opnieuw buiten de zaak te gaan staan.

Dit gaat over de staat als instelling. Persoonlijke schuld, historische verantwoordelijkheid en juridische aansprakelijkheid zijn drie verschillende begrippen. De Nederlandse staat bestaat als instelling voort. Welke juridische verplichtingen daar vandaag uit volgen, is een afzonderlijke vraag. Politieke en morele verantwoordelijkheid blijven bestaan, ook waar een automatisch recht op compensatie ontbreekt.

Wie bij de overheid aanklopt, krijgt te maken met formulieren, bewijsstukken, termijnen en voorwaarden. Een ontbrekend document kan vertraging of afwijzing betekenen. Een gemiste termijn kan rechten kosten. Van aanvragers verlangt de staat aantoonbare naleving. De vraag is welke vergelijkbare toets de staat zichzelf oplegt wanneer hij herstel belooft.

Drie loketten
Het subsidieprogramma voor initiatieven rond het slavernijverleden kent drie loketten. In Europees Nederland organiseerde Binnenlandse Zaken voorlichting en stonden ambtenaren klaar voor aanvragers. Op de Caribische eilanden begeleiden lokale professionals de aanvragers. Voor Suriname legde Buitenlandse Zaken de uitvoering bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Volgens de vier schrijvers kennen medewerkers daar aan de telefoon de regeling nauwelijks, duurt een antwoord per mail een week, en is voorlichting ter plaatse afwezig. Diasporaleden vullen dat gat vrijwillig, in hun eigen tijd. Dat roept een eenvoudige vraag op: waarom zou de toegankelijkheid van herstel afhangen van de plaats waar een organisatie gevestigd is?

De RVO behandelt aanvragen voor maatschappelijke activiteiten op volgorde van ontvangst, tot het budget van 5,5 miljoen euro op is. Op papier geldt voor iedereen dezelfde regel. In de praktijk kan wie de procedure kent, voldoende mensen heeft en documenten snel kan aanleveren, eerder een volledige aanvraag indienen. Wie eerst moet uitzoeken hoe het loket werkt, begint met een achterstand. Daar is enkel een neutrale procedure voor nodig, die bestaande verschillen laat doorwerken. Formeel gelijke toegang en feitelijk gelijke kansen zijn twee verschillende dingen. En juist in kennis, capaciteit en netwerken liet het slavernijverleden, zoals de vier schrijvers opmerken, ongelijke verhoudingen na. Zo kan de oude rangorde de nieuwe wachtrij worden.

Hetzelfde patroon
De vraag wie mag spreken, beslissen en verantwoording verlangen, keert ook op staatsniveau terug. In maart onthield Nederland zich namens het hele Koninkrijk bij een VN-resolutie die de trans-Atlantische slavenhandel de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid noemt. Het kabinet verwees naar juridische bezwaren. Volgens de NOS werden Aruba, Curaçao en Sint Maarten vooraf niet geraadpleegd. Op 1 juli erkende premier Jetten dat de excuses de verwachtingen niet hadden waargemaakt. De concrete toezegging die volgde, betrof de vlaginstructie. De Dialooggroep Slavernijverleden adviseerde in 2021 om herstel wettelijk te verankeren. Zolang specifieke wettelijke verankering van herstel ontbreekt, blijft de uitvoering in belangrijke mate afhankelijk van politieke keuzes, en behoudt de staat veel ruimte om moment, vorm en tempo te bepalen.

Wie stelt dat historisch onrecht principieel buiten de financiële sfeer valt, kan 1863 erbij pakken. Bij de afschaffing van de slavernij kregen eigenaren een vergoeding per tot slaaf gemaakte persoon. In Suriname moesten de vrijgemaakte mensen daarna nog tien jaar onder staatstoezicht werken. In 2011 oordeelde de rechter dat de Staat zich voor de executies in Rawagede niet op verjaring kon beroepen, en de Staat betaalde. Die situaties liggen juridisch ver uit elkaar, en een automatisch recht op herstelbetalingen vandaag volgt er niet uit. Ze weerleggen wel de stelling dat geschiedenis nooit aanleiding kan geven tot financiële genoegdoening. Nederland heeft vaker vereffend. De vraag is steeds aan wie.

Wie beslist
Herstel verdeelt middelen, en het verdeelt beslissingsmacht. Wie bepaalt welke schade telt, welke oplossingen passen en wanneer voldoende is hersteld? Inspraak geeft een gemeenschap de mogelijkheid haar mening te geven. Medezeggenschap geeft haar een formele positie in de besluitvorming. Beslissingsmacht geeft haar daadwerkelijke bevoegdheid over de uitkomst. Een herstelprogramma kan de bestemming van geld veranderen en de verhouding tussen wie beslist en wie aanvraagt intact laten. Zeggenschap is daarom de toetssteen van herstel.

Terug in de zaak
Wie een excuus meent, stapt de zaak weer in. Vier besluiten kunnen die erkenning omzetten in structurele verantwoordelijkheid, en tegelijk een deel van de beslissingsmacht verleggen.

• Veranker herstel in de wet. Een politieke toezegging wordt zo een duurzamere verplichting, met rechten die toetsbaar zijn.
• Geef nazaten zeggenschap over herstelmiddelen, in een fonds met een eigen bestuur en een onafhankelijke monitor. Van adviseren naar meebeslissen.
• Financier per direct het ondersteuningsnetwerk in Suriname waar de vier schrijvers om vragen, met betaalde lokale professionals. Het Caribische deel van het programma laat zien dat het kan. Van formele toegang naar feitelijke toegang.
• Leg vast dat Nederland Aruba, Curaçao en Sint Maarten raadpleegt voordat het namens hen spreekt over hun eigen geschiedenis. Van eenzijdige vertegenwoordiging naar structurele betrokkenheid.

De koning sprak de woorden Ten kon drai uit: de tijden zullen keren. Drai betekent draaien. Wat boven lag, komt onder. Wat buiten stond, komt binnen. De voorouders over wie dit gaat, zijn er en zullen er altijd zijn, in de namen van hun nazaten en in het Sranantongo dat zij bouwden. Zij staan midden in de zaak. Een tijd die keert, zet het loket in Paramaribo, met mensen die de regeling kennen. Dan krijgt de komma van 2022 eindelijk een vervolg.