Algoritmes bedreigen democratie, waarschuwt Commissariaat voor de Media

De aanbevelingsalgoritmes van sociale media vormen een serieuze bedreiging voor de democratie. Dat is de harde conclusie van het Commissariaat voor de Media in een nieuw rapport. Feeds prioriteren stelselmatig controversiële en onbetrouwbare inhoud, beperken de zichtbaarheid van professionele nieuwsmedia en stellen gebruikers nauwelijks in staat om zelf te bepalen wat ze te zien krijgen. De mediawaakhond concludeert ook dat vrijwillige verbetering van de platforms door de techbedrijven niet te verwachten is en dat overheidsingrijpen daarom noodzakelijk is.

Het rapport brengt een reeks concrete misstanden in kaart. Platforms als Meta (Mark Zuckerberg) en X/Twitter (Elon Musk) hebben nieuws van gevestigde nieuwsmedia herhaaldelijk minder zichtbaar gemaakt, politiek gemotiveerd gecensureerd of onderdrukt via het zogenaamde shadowbanning. Bij dat laatste worden berichten onderdrukt zonder dat de plaatser ervan dat doorheeft; die krijgt de berichten zelf nog wel te zien, maar andere gebruikers niet of nauwelijks. Een van de bekendste voorbeelden van het aanpassen van de algoritmen is Elon Musk die drastische wijzigingen op X doorvoerde omdat de toenmalige president Biden meer views kreeg dan hijzelf bij een post over hetzelfde onderwerp. Het Nederlandse jongerenplatform SPIL dat zich richt op het bestrijden van nieuwsarmoede onder jongeren ervoer direct na de lancering shadowbanning op TikTok. Meta maakte zich schuldig aan het zonder opgaaf van reden verwijderen van talloze queer- en abortusaccounts.

Ondertussen stapelt het wetenschappelijke bewijs voor daadwerkelijke schade aan de democratische meningsvorming zich op. Uit een veldexperiment blijkt dat gebruikers van het X-algoritme meetbaar conservatievere en extreemrechtse standpunten gaan innemen over onderwerpen als misdaad, immigratie en de oorlog in Oekraïne. Ander onderzoek toont aan dat het X-algoritme de politieke verdeeldheid onder gebruikers in tien dagen evenveel vergroot als normaal in drie jaar het geval is. Voor Facebook is bewezen dat algoritmische aanbevelingen leiden tot gepolariseerde nieuwsconsumptie.

Het Commissariaat presenteert in het rapport ook een routekaart voor beleidsmakers en toezichthouders, gebaseerd op bestaande Europese wetgeving. Centraal staan drie ontwerprichtingen voor gezondere feeds: gebruikers meer keuzevrijheid geven, informatie verder in het ontwerp inbouwen en de effecten van algoritmes structureel meten. Concreet pleit het Commissariaat voor scherpere toepassing van de Europese Digital Services Act en de verordening mediavrijheid (EMFA), waarmee shadowbanning van erkende nieuwsmedia aangevochten en gesanctioneerd kan worden. Dat laatste kan op voorhand op wrevel uit de VS rekenen. Donald Trump, wiens regime waar het maar kan extreemrechtse bewegingen in Europa steunt, heeft al eerder gedreigd met verhoogde importtarieven als de Europese Unie de Amerikaanse techbedrijven aan strengere regulering onderwerpt.

Het Commissariaat kondigt zelf vijf vervolgstappen aan. De organisatie gaat videoplatformdiensten in Nederland aansporen tot democratisch gezondere feeds, inventariseert in 2026 systematisch signalen van Nederlandse nieuwsmedia over beperkte zichtbaarheid, en agendeert de bevindingen bij de Europese Commissie, de Media Board en andere mediawaakhonden.