AI vraagt om sociaal-democratie

AI en robotisering vormen samen en afzonderlijk een van de ingrijpendste ontwikkelingen van deze tijd. Het recente rapport-Wennink “De route naar toekomstige welvaart”, benadrukt de kansen voor hogere productiviteit, een sterkere concurrentiepositie en robotica als sleutel in industrie, zorg en landbouw. Nederland kan hierin vooroplopen. Maar het rapport laat één cruciaal aspect vrijwel onbesproken: de sociale gevolgen!

Terwijl in China en de Verenigde Staten de impact steeds meer zichtbaar wordt, dreigt in Nederland hetzelfde patroon: banenverlies in bestaande sectoren, noodzaak tot omscholing en een groeiende kloof tussen winnaars en verliezers van de transitie. Dit alles vraagt om een hernieuwde rol voor de sociaal-democratie. Zodat deze uitzonderlijke technologische revolutie opnieuw verbonden wordt met solidariteit, bestaanszekerheid en rechtvaardigheid.

De huidige ontwikkelingen doen mij sterk denken aan de industriële revolutie in de 19e eeuw. De stoommachine bracht toen massaproductie, een arbeidersklasse en (daardoor) uiteindelijk de opkomst van socialisme en sociaal-democratie. Eigenaren van de fabrieken en stoommachines hadden de macht in handen en bepaalden arbeidsomstandigheden en productprijzen. Hetzelfde patroon ontvouwt zich nu met AI en robotisering: een klein aantal tech-giganten en hun eigenaren beheersen ontwikkeling, data en modellen. Macht (kapitaal en kennis) concentreert zich opnieuw, met het risico op nieuwe vormen van ongelijkheid waarbij de opbrengsten naar een elite gaan terwijl de samenleving de lasten draagt.

In China draaien sommige fabrieken al deels zonder menselijke arbeid. In de VS kondigen grote concerns reorganisaties aan waarbij AI en automatisering banen doen verdwijnen, ook in administratie en dienstverlening. In Nederland melden zich bij het UWV al duizenden gevallen die direct aan digitalisering en robotisering zijn gelinkt. Zonder adequaat beleid leidt dit tot werkloosheid, ongelijkheid en sociale spanningen.

Tegelijk biedt deze ontwikkeling enorme kansen. AI en robotisering kunnen de samenleving productiever en duurzamer maken. Slimme algoritmes optimaliseren energienetwerken, ondersteunen precisielandbouw die mest en water bespaart, helpen bij de ontdekking van nieuwe materialen voor de energietransitie of nieuwe geneesmiddelen. Het Europees Parlement en diverse studies schatten dat AI wereldwijd kan bijdragen aan een reductie van broeikasgasemissies. Maar die besparingen moeten realistisch worden bekeken. Datacenters, die de rekenkracht voor AI leveren, verbruiken veel energie en koelwater. Veroorzaken extra emissies. In Europa kunnen nieuwe datacenters tot 2030 nog eens tientallen miljoenen tonnen CO₂ toevoegen als de elektriciteitsmix niet snel genoeg vergroent. De netto-impact hangt af van hoe snel we overstappen op hernieuwbare energie en hoe efficiënt datacenters worden.

Hier liggen ook kansen. Datacenters produceren veel restwarmte, die uitstekend kan worden benut voor de verwarming van wijken en gebouwen. In Nederland zijn al concrete projecten, bijvoorbeeld in Amsterdam en Leeuwarden. Door restwarmte systematisch in te zetten, verminderen we het gebruik van gas en maken we de energietransitie efficiënter

Omdat AI alles weet, maar geen geweten heeft, kan alleen de mens deze technologie in de gaten houden. De meeste mensen beschikken over moreel besef, democratische controle en ethisch oordeelsvermogen. Er ontstaat dus een nieuw beroep. De sociaal-democratie kan ook hierbij een leidende rol te spelen. In de twintigste eeuw bouwde zij een stelsel waarin niemand achterbleef bij industriële vooruitgang. Vandaag is haar herkenbaarheid in de politiek enigszins afgenomen, terwijl zij de komende jaren juist opnieuw hard nodig is. Bijvoorbeeld om een leefbaar sociaal minimum te garanderen. Of om sociale spanningen te voorkomen. In het licht van AI en robotisering is dit belangrijk. Een nationaal omscholingsfonds en laagdrempelige trajecten voor een leven lang ontwikkelen, met extra aandacht voor kraptesectoren zoals techniek en zorg, maken dat werknemers tijdig nieuwe vaardigheden kunnen opdoen. Basisbanen en een werkgarantiefonds bieden perspectief voor wie kan werken. Zo kan iedereen meegroeien met de veranderingen in plaats van eruit te vallen. Voorkomen we onnodige stagnaties en schade. Dit vraagt nu wel om investeringen in scholing, een modern sociaal vangnet en collectieve afspraken over eerlijke verdeling van de opbrengsten van AI en robotisering.

Het rapport-Wennink is een zeer relevant stuk. Maar het is ook een uitnodiging om het compleet te maken met een sterk sociaal antwoord. Omdat nieuwe technologieën door mensen ontwikkeld én gedragen moeten worden. Een rechtvaardig sociaal en groen kader maakt dan het verschil tussen brede welvaart en brede armoede. Precies dat maakt dat onze samenleving deze nieuwe technologie kan omarmen in plaats van dat we er door gegijzeld worden.

Komende jaren ligt er dus een mooie opdracht voor de sociaal-democratie: Nieuwe bruggen bouwen tussen innovatie en rechtvaardigheid zodat Nederland de voordelen van AI en robotisering kan verzilveren zonder de sociale kosten te negeren. Zoals de stoommachine ons zegen en zorgen bracht, zal dat met AI en robotisering niet zo anders zijn. Maar uiteindelijk staat de techniek ten dienste van de mens. De mens is de maatstaf waarmee we meten.

Bron: Rapport-Wennink, De route naar toekomstige welvaart - Een sterk Nederland in een relevant Europa (dec. 2025):