AfD botst met Duits en Europees recht bij plannen voor migratie en asiel

De AfD in Saksen-Anhalt wil het migratie- en asielbeleid ingrijpend veranderen. In haar verkiezingsprogramma staan meer dan vijftig afzonderlijke maatregelen, variërend van een opnamestop voor asielzoekers tot afspraken met andere landen over terugkeer. Maar een groot deel daarvan kan een deelstaatregering juridisch helemaal niet uitvoeren.

Dat concludeert Max Bauer van de juridische redactie van de ARD in een analyse voor Tagesschau. Volgens Bauer is ongeveer twee derde van de aangekondigde maatregelen juridisch niet uitvoerbaar. Voor ongeveer een derde is Saksen-Anhalt niet bevoegd. Nog eens een derde zou in strijd zijn met Duits, Europees of internationaal recht.

Toch betekent dat volgens de analyse niet dat een door de AfD geleide deelstaatregering geen invloed zou kunnen uitoefenen. Juist bij de uitvoering van bestaande migratiewetgeving hebben deelstaatautoriteiten op verschillende terreinen enige speelruimte.

Deelstaat kan asielzoekers niet simpelweg weigeren
De AfD kondigt aan dat zij mensen zou weigeren die via een veilig derde land naar Duitsland komen of van wie de identiteit niet is vastgesteld. Een deelstaat kan zo’n beleid echter niet zelfstandig invoeren.

Volgens het EU-recht heeft iemand die bescherming zoekt het recht om aan de grens van een EU-lidstaat een asielaanvraag in te dienen. Die aanvraag moet worden beoordeeld. Dat geldt ook wanneer iemand via een veilig derde land naar Duitsland is gekomen, aldus Bauer.

Daarnaast zijn de Duitse deelstaten verplicht de asielzoekers op te nemen die door de federale overheid aan hen worden toegewezen. Die verdeling gebeurt volgens de zogenoemde Königsteiner Schlüssel, een verdeelsleutel die onder meer rekening houdt met bevolkingsomvang en belastinginkomsten. Saksen-Anhalt moet momenteel ongeveer 2,7 procent van de asielzoekers opnemen.

De AfD stelt daarnaast dat het Duitse recht een noodclausule bevat waarmee het asielrecht tijdelijk buiten werking kan worden gesteld. De partij wil zich daarop beroepen om in een „acute noodsituatie” een opnamestop voor Saksen-Anhalt af te kondigen.

Volgens de ARD-analyse bestaat zo’n noodregeling in het Duitse recht niet. Ook noodregels uit het Europese en internationale recht maken het niet mogelijk om de bestaande bescherming van vluchtelingen in een crisissituatie volledig buiten werking te stellen.

Geen eigen terugkeerakkoorden voor Saksen-Anhalt
Ook op andere punten loopt het AfD-programma tegen de bevoegdheidsverdeling tussen de Duitse federale overheid en de deelstaten aan.

Zo wil de partij de financiering voor de opvang en integratie van vluchtelingen stopzetten. Een deelstaatregering is volgens het Duitse asiel- en verblijfsrecht en de rechtspraak van Duitse en Europese rechters echter verplicht bepaalde voorzieningen voor opvang en integratie te bieden.

Ook de aangekondigde aparte klassen voor gevluchte kinderen zouden volgens de analyse waarschijnlijk in strijd zijn met het EU-recht en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Daarnaast wil de AfD zelf afspraken met derde landen maken over het terugnemen van mensen die Duitsland moeten verlaten. Saksen-Anhalt heeft daarvoor geen bevoegdheid. Deelstaten mogen volgens de Duitse grondwet alleen verdragen met andere landen sluiten op beleidsterreinen waarvoor zij zelf wetgevende bevoegdheden hebben. Terugkeerafspraken op dit terrein behoren tot de bevoegdheid van de federale overheid.

AfD-programma geeft volgens analyse misleidend beeld
Bauer wijst ook op voorstellen die volgens hem een misleidend beeld van de bestaande situatie geven. De AfD kondigt bijvoorbeeld een offensief aan om mensen zonder verblijfsrecht uit te zetten.

Daarbij blijft volgens de analyse onvermeld dat ongeveer 80 procent van de mensen die Duitsland formeel moeten verlaten momenteel een zogenoemde Duldung heeft. Dat is geen verblijfsvergunning, maar betekent dat uitzetting tijdelijk is opgeschort. Dat kan bijvoorbeeld het geval zijn wegens ziekte, het ontbreken van reisdocumenten of het volgen van een beroepsopleiding.

Ook over sociale voorzieningen klopt volgens de analyse een belangrijke bewering uit het AfD-programma niet. De partij stelt dat vluchtelingen niet eerst hun eigen vermogen hoeven aan te spreken voordat zij overheidssteun ontvangen en daarmee worden bevoordeeld ten opzichte van andere ontvangers van sociale voorzieningen.

Asielzoekers moeten echter eveneens eerst eigen vermogen gebruiken. De bedragen die zij mogen behouden, liggen volgens Bauer zelfs lager dan bij andere ontvangers van sociale voorzieningen in Duitsland.

‘Remigratie’ centraal in migratiebeleid AfD
Een centraal begrip in het programma is „remigratie”. Volgens de analyse gebruikt de AfD het woord bewust in verschillende betekenissen. Enerzijds spreekt de partij over het terughalen van Duitse vakmensen die in het buitenland wonen. Anderzijds wordt het begrip gebruikt voor het op grote schaal laten vertrekken of uitzetten van migranten.

De ARD-analyse wijst erop dat een AfD-regering voor delen van dat beleid niet noodzakelijk nieuwe wetten nodig zou hebben. Bij naturalisaties, verblijfsvergunningen voor onbepaalde tijd en uitzettingen beschikken autoriteiten in de deelstaten soms over beoordelings- of uitvoeringsruimte.

Een AfD-regering zou volgens Bauer kunnen proberen die ruimte maximaal te benutten. Procedures voor het verlenen van rechten zouden bijvoorbeeld kunnen worden vertraagd. Ook zouden autoriteiten bij uitzettingen bestaande normen kunnen negeren.

Getroffenen zouden dergelijke besluiten vervolgens bij de rechter kunnen aanvechten. Maar voordat rechtbanken individuele besluiten hebben gecorrigeerd, kan tijd verstrijken. Daarmee zou een deelstaatregering in de praktijk al gevolgen kunnen veroorzaken voordat definitief duidelijk is dat een besluit juridisch geen stand houdt.

Bestaande wetten kunnen speelruimte bieden
Bauer noemt als voorbeeld een bepaling uit de Duitse verblijfswet. Daarin staat dat iemand van wie de uitzetting tijdelijk is opgeschort geen werkvergunning krijgt wanneer die persoon naar Duitsland is gekomen met het doel een beroep te doen op voorzieningen voor asielzoekers.

De AfD voert campagne met de stelling dat de Duitse verzorgingsstaat een aantrekkende werking op migranten heeft. Door de AfD aangestuurde deelstaatautoriteiten zouden volgens de analyse kunnen proberen die algemene politieke stelling bij individuele besluiten toe te passen en op die basis vaker werkvergunningen te weigeren.

Ook andere bepalingen zijn relatief ruim geformuleerd. Dat geldt bijvoorbeeld voor regels over het uitzetten van buitenlanders die een gevaar vormen voor de openbare veiligheid, de democratische rechtsorde of andere zwaarwegende belangen van Duitsland.

Die regels zijn bedoeld om individuele personen die een gevaar vormen te kunnen uitzetten. Bauer schetst echter het risico dat een deelstaatregering ze ruimer probeert toe te passen, bijvoorbeeld tegen migranten wier politieke, culturele of maatschappelijke activiteiten – zoals inzet tegen racisme – haar niet bevallen.

Daarmee ligt volgens de analyse een belangrijk onderscheid tussen wat de AfD in haar programma belooft en wat een AfD-regering daadwerkelijk zou kunnen doen. Veel aangekondigde maatregelen zijn juridisch onmogelijk, maar bestaande wetgeving biedt op sommige terreinen wel ruimte om het migratiebeleid aanzienlijk strenger uit te voeren.

Federale overheid kan ingrijpen
Die speelruimte is niet onbeperkt. De belangrijkste Duitse wetten op het gebied van migratie zijn federale wetten. De deelstaten voeren veel van die wetgeving weliswaar uit, maar de federale overheid kan invloed uitoefenen op de manier waarop dat gebeurt.

Wanneer een deelstaatregering federale wetgeving onrechtmatig zou toepassen of proberen te misbruiken, kan de federale overheid volgens Bauer onder meer via verordeningen en algemene administratieve voorschriften bindende aanwijzingen geven over de uitleg en toepassing van federale wetten.

Ook een door de AfD geleide regering van Saksen-Anhalt zou zich aan dergelijke voorschriften moeten houden.

De analyse laat daarmee een dubbel beeld zien. Het grootste deel van de vergaande migratievoorstellen uit het AfD-programma kan niet simpelweg door een deelstaatregering worden uitgevoerd. Tegelijkertijd zou een AfD-regering via de dagelijkse uitvoering van bestaande wetgeving wel degelijk invloed kunnen uitoefenen en juridische grenzen kunnen opzoeken.

Beoordeling van de AfD in Saksen-Anhalt
De AfD in Saksen-Anhalt wordt sinds 2023 door de Verfassungsschutz, de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, aangemerkt als een bewezen rechts-extremistische organisatie. Volgens de veiligheidsdienst zijn uitlatingen en eisen van de partij in strijd met beginselen van de vrije democratische rechtsorde, waaronder de menselijke waardigheid en het democratische principe.

Volgens de Verfassungsschutz zijn racistische eisen kenmerkend voor de deelstaatafdeling en worden mensen vanwege hun etnische of religieuze identiteit als minderwaardig voorgesteld.

De AfD in Saksen-Anhalt heeft de classificatie als ‘bewezen rechts-extremistische organisatie’ juridisch aangevochten. Die procedure is momenteel opgeschort.

Dit artikel is ook verschenen op DuitslandVandaag.com.