1 mei: een kruispunt voor arbeid

Door: Merdan Yagmur en Peter Spijkerman

Werkenden staan opnieuw onder druk. Niet incidenteel, maar structureel. Wat ooit bevochten rechten waren, wordt vandaag stukje bij beetje uitgehold. In die context is 1 mei geen nostalgisch moment, maar een lakmoesproef: accepteren we de afbraak, of organiseren we ons opnieuw? Welke afslag nemen we op het kruispunt voor arbeid?

De Dag van de Arbeid vindt zijn oorsprong in strijd, niet in ceremonie. In 1886 legden arbeiders in Chicago massaal het werk neer voor de achturige werkdag. Ze betaalden daar een hoge prijs voor. Die geschiedenis is geen voetnoot, maar een fundament. Ook in Nederland kreeg 1 mei vanaf het einde van de negentiende eeuw betekenis als dag van mobilisatie. Niet om te herdenken wat was bereikt, maar om af te dwingen wat nog ontbrak. Die geest is niet verdwenen, maar wel verzwakt.

Een oude tegenstelling in nieuwe vorm
De klassieke tegenstelling tussen arbeid en kapitaal is geen ideologisch relikwie. Ze is actueler dan ooit, maar manifesteert zich anders. Kapitaal beweegt zich moeiteloos over grenzen, optimaliseert kosten en maximaliseert rendement. Arbeid daarentegen wordt opgesplitst, geflexibiliseerd en geïndividualiseerd. Wat als moderne vrijheid wordt gepresenteerd, blijkt in de praktijk vaak ouderwetse onzekerheid. Tijdelijke contracten, schijnzelfstandigheid en platformwerk creëren een arbeidsmarkt waarin risico’s worden afgewenteld op werkenden. Een groeiende groep – vaak mensen met een migratieachtergrond – werkt onder verloren gewaande omstandigheden die ver afstaan van wat ooit als ‘fatsoenlijk werk’ werd gezien: lage lonen, gebrekkige huisvesting, minimale bescherming. Dit is geen bijproduct van het systeem, het ís het systeem.

Rechten eroderen, druk neemt toe
De verworvenheden van de vorige eeuw staan onder spanning. De achturige werkdag bestaat op papier, maar wordt in de praktijk uitgehold door overwerk, permanente bereikbaarheid en verschuiving van betaald werk naar vrijwilligerswerk of mantelzorg. Gelijke beloning blijft een belofte in plaats van een realiteit. Wat we zien, is geen herhaling van het verleden, maar een verschuiving: rechten verdwijnen niet abrupt, maar sluipenderwijs. Dat maakt het reageren hierop als samenleving juist complexer, maar zeker niet minder noodzakelijk.

De zwakte van het ritueel
Tegelijkertijd is 1 mei zelf veranderd. Waar het ooit een breekijzer was, is het steeds meer een ritueel geworden. Dat heeft drie oorzaken. Ten eerste is er institutionalisering. De vakbeweging heeft een plek gekregen binnen het systeem dat zij ooit uitdaagde. Dat bracht invloed, maar ook afstand tot de werkvloer. Wanneer organisaties vooral spreken óver werkenden in plaats van mét hen, verliezen ze legitimiteit en slagkracht. Ten tweede is er fragmentatie. De collectieve werkvloer, ooit de basis van solidariteit, heeft plaatsgemaakt voor versnipperde arbeidsrelaties. De zzp’er, de uitzendkracht en de platformwerker delen zelden nog een fysieke of sociale ruimte. Zonder gedeelde ervaring wordt organisatie moeilijker. Ten derde is er abstractie. De tegenmacht waar werkenden zich toe moeten verhouden, is diffuser geworden. Multinationals, algoritmes en financiële structuren laten zich niet eenvoudig vangen in slogans of acties. De strijd is complexer, maar ook minder zichtbaar. Het gevolg: 1 mei is verschoven van een instrument van machtsopbouw naar een moment van symbolische zichtbaarheid.

Van herdenken naar handelen
Toch is de conclusie niet dat 1 mei zijn betekenis heeft verloren. Integendeel. In een tijd van onzekerheid en versnippering is de behoefte aan collectiviteit groter dan ooit. Kijken we overzee dan zien we dat er wereldwijd een generatie aan het opstaan is die opnieuw haar collectieve rechten bevecht. Van geweldsaanslagen in de Verenigde Staten op zorgverzekeraars en Amazon-distributiecentra, tot de succesvolle omverwerping van de regering in Nepal door de Gen-Z protesten. De roep om collectiviteit wordt groter, maar is verpakt in een ander jasje.

Niet beheer, maar mobilisatie. Niet representatie op afstand, maar organisatie van onderop. Dat betekent investeren in nieuwe vormen van solidariteit die passen bij de huidige arbeidsmarkt: sectoroverstijgend, inclusief en gericht op gedeelde belangen in plaats van gedeelde werkplekken.

De kernvraag nu blijft dezelfde als ruim een eeuw geleden: hoe bouwen werkenden macht op in een systeem dat schaal en kapitaal bevoordeelt? Daar ligt ook de opdracht voor de vakbeweging en andere collectieve organisaties. Niet als instituut dat onderhandelt binnen bestaande kaders, maar als beweging die die kaders ter discussie durft te stellen. Dat vereist nabijheid, vertrouwen en een duidelijke keuze voor de belangen van werkenden.

1 mei: podium voor democratie en rechtvaardigheid
1 mei is altijd meer geweest dan een arbeidsdag. Het was en is een podium voor democratie, progressieve vooruitgang en de bevordering van rechtvaardigheid en gelijke kansen. De strijd voor eerlijk loon liep altijd parallel aan de strijd voor politieke gelijkwaardigheid, voor het recht op inspraak en voor bescherming van de zwakkere tegenover de sterkere. Al deze gevechten zijn niet historisch, ze zijn nog steeds actueel. Ze horen nu, ook in het Nederland van vandaag, net zo hard gevoerd te worden als ooit.

Wat echter zorgwekkend is: ook binnen de organisaties die deze waarden zouden moeten dragen, staat het democratisch gehalte onder druk. In Nederland kennen steeds minder vakbonden nog rechtstreekse ledenverkiezingen. De ledendemocratie dreigt historisch erfgoed te worden. De vakbeweging, ooit de belichaming van collectieve zeggenschap, kampt in algemene zin met een afnemende interne democratie. Leden worden steeds vaker buitenspel gezet in beslissingen die hen direct raken. Een concreet en recent voorbeeld maakt dit schrijnend duidelijk: bij de FNV werden leden de mogelijkheid ontzegd om hun eigen bestuur te kiezen en te ontslaan. Dat is geen incident, het is een symptoom van een bredere tendens waarbij de basis, de mensen waar het allemaal om te doen is, steeds minder te zeggen heeft over de koers van haar eigen belangen en organisatie.

Wie opkomt voor de rechten van werkenden, moet ook bereid zijn de eigen organisatie daarop te bevragen. Democratie is geen decor om de achtergrond op te vullen, het is een cruciale voorwaarde. Zonder interne democratie verliest de beweging haar geloofwaardigheid en daarmee haar kracht. Dit jaar zien we ook meer aandacht voor de Dag van de Arbeid, niet alleen meer door vakbonden.

Geen traditie maar een keuze op het kruispunt voor arbeid
1 mei is daarmee geen verplicht nummer, maar een keuze. Een keuze om te erkennen dat rechten niet vanzelfsprekend zijn. Een keuze om te investeren in organisatie, juist wanneer die lastig is. En een keuze om solidariteit opnieuw vorm te geven in een veranderde werkelijkheid. De geschiedenis laat zien wat mogelijk is wanneer werkenden zich collectief organiseren. De vraag is niet of die geschiedenis zich herhaalt, maar of we bereid zijn haar voort te zetten. Dat is de werkelijke crisis van deze tijd. Niet alleen economisch, maar democratisch. Want als de dragende laag haar zeggenschap verlaat, of erger: opgéeft, ontstaat er een vacuüm. En vacuüms worden altijd gevuld. Zelden door degenen die het hardst werken.

Kortom: 1 mei is de dag van zeggenschap, maar juist die zeggenschap wordt vandaag het meest verlaten. Door systemen die te groot zijn om aan te spreken, en door instituties die te ver zijn afgedwaald van de mensen die zij zeggen te vertegenwoordigen. Werkenden moeten meer en meer zichzelf gaan organiseren. Zonder organisatie geen macht. Zonder macht geen verandering. In hoeverre ervaar jij zelf de noodzaak om samen te blijven strijden voor menselijke waardigheid en een solidaire toekomst? 1 mei is geen verleden tijd. Het is een beginpunt, dat start met een duidelijke keuze op het kruispunt voor arbeid.

Merdan Yagmur, Peter Spijkerman
Voormalig onbezoldigde leden van het Algemeen Bestuur van FNV