Wat is fascisme? En is Donald Trump een fascist?

Fascisme: je hebt het woord vast weleens gehoord, maar wat betekent het eigenlijk?

'Critici noemen Donald Trump een fascist of de extreemrechtse politieke partij AFD (Alternative für Deutschland) fascistisch', vertelt Gohar Hovanes van De Marker. Maar wat betekent dat?

Fascisme is een politieke visie die vlak na de Eerste Wereldoorlog is ontstaan. Het fascisme werd toen 'in verschillende Europese landen ingesteld'. Waaronder in Italië – onder dictator Mussolini – maar ook in bijvoorbeeld Portugal en Griekenland. Ook Hitler werd beïnvloed door het fascisme 'en voerde met het nazisme een extremere vorm in Duitsland in'.

Fascisme draait om 'de absolute macht van één persoon of één partij die het belang van de staat boven dat van haar burgers stelt'. Het doel: volledige controle over het leven van mensen. 'Tegenstand wordt met geweld onderdrukt.' Uiteindelijk moet dat leiden tot een totalitair systeem, waarin iedereen in dienst staat van een machthebber.

• Populisme
• (Ultra)nationalisme
• Verheerlijking van geweld
• Nastreven van revolutionaire verandering
• Schrappen van morele en wettelijke beperkingen
• Behoefte aan uitbreiding van grondgebied

De term fascisme is terug van weggeweest; tegenwoordig horen we deze weer steeds vaker. Betekent dat dat er in onze huidige politiek weer fascisten te herkennen zijn? Ja en nee, volgens historicus Daniël Knegt in Vroeg!.

De maatschappij en de politiek polariseren de laatste jaren steeds meer, mensen en uiteenlopende meningen lijken recht tegenover elkaar te staan. En dat kan ook de terugkeer van het woord 'fascisme' verklaren, volgens Knegt. 'Het is heel bruikbaar als politiek scheldwoord. Er zijn maar heel weinig mensen die zichzelf een fascist noemen. In 99% van de gevallen is het een ander die fascist wordt genoemd.'

Een andere reden voor de terugkeer van het woord is de opkomst van extreemrechts in de Europese politiek. 'Ik zie kenmerken terug, dat geldt in ieder geval voor die elementen van nationalisme, ultranationalisme en populisme. Die vormen ook de kern van wat de meeste extreemrechtse partijen van nu willen.' Andere aspecten van klassiek fascisme, zoals revolutionaire transformatie, ziet hij hier niet terug.

Er is weerstand tegen de term fascisme. 'Dat ligt gevoelig door de connotatie met de Tweede Wereldoorlog, natuurlijk', legt Rosan Smits, schrijver van het boek Dit is fascisme, uit in De Rode Draad. 'Dat is het meest extreme stadium van het fascisme.' Er zijn verschillende definities van het fascisme: 'De een benadert het meer als een ideologie. Alleen als je het wil herkennen in een vroeger stadium, dan kun je beter kijken naar iets anders wat al die bewegingen delen, en dat is de manier van opereren. Ik noem het een draaiboek, want dat geeft je ook handvatten om al vroeg voordat het een fascistisch regime is te kunnen zeggen: dit gaat de verkeerde kant op, nu moeten we actie ondernemen.'

Donald Trump is bezig om ervoor te zorgen dat het land geen democratie meer is, maar een fascistisch regime, aldus Smits. 'En dat mondt uiteindelijk uit in radicalisering.'

• Begin januari viel hij Venezuela binnen en liet de president ontvoeren. Kort daarna dreigde hij ook andere landen in Zuid-Amerika, en Groenland, binnen te vallen.
• Hij laat zwaarbewapende medewerkers van de immigratiedienst ICE willekeurige mensen van kleur oppakken.
• Hij voert strijd met onafhankelijke, journalistieke media in het land. Hij eiste bijvoorbeeld een schadevergoeding van vijftien miljard dollar van de New York Times, omdat de krant zich, volgens hem, schuldig maakt aan smaad en laster, door verslag te doen van de staatsgreep en vele misdaden die de president pleegt.
• Hij verspreidt de nodige leugens; de Argentijnse historicus en fascisme-expert Federico Finchelstein spreekt zelfs van een 'wereldrecord leugens' sinds 1945.
• Hij valt universiteiten aan door internationale studenten te weigeren en subsidies te weigeren, wanneer de universiteiten weigeren dossiers over hun buitenlandse studenten te overhandigen en zich te houden aan het anti-diversiteitsplan van de president.