Hoe duurzaam is een kopje koffie?

Gemiddeld drinken we zo'n vier koppen koffie per dag. Maar hoe duurzaam is dat bakkie eigenlijk?

Koffie wordt geteeld in meer dan vijftig landen, allemaal rondom de evenaar. Grote spelers zijn Brazilië en Vietnam, maar ook Colombia, Costa Rica en Ethiopië leveren veel. 'Het is een tropisch gewas', legt onderzoeker Miriam Vreman uit. De meeste koffie wordt geteeld op kleine familiebedrijven van één tot vijf hectare, waar veel handarbeid aan te pas komt. Dat geldt zeker op hooggelegen terreinen – soms tot vijftienhonderd meter hoog – waar machines nauwelijks werken.

Voordat de koffie jouw kopje bereikt, doorloopt die een behoorlijk lange keten. Van de boer gaat het naar lokale verwerkers, daarna naar handelaren, vervolgens naar Europa voor het branden, en uiteindelijk via retailers naar jou. Elke schakel heeft zijn eigen belangen.

Dat is een pijnlijk punt. 'Leefbaar inkomen is één ding dat vaak achterblijft', zegt Vreman. Haar onderzoeksgroep in Wageningen bracht duurzaamheidsrisico's in kaart voor achttien koffieproducerende landen, en de conclusie is duidelijk: de boer ziet maar een fractie van wat de consument betaalt. 'De branderijen – als je naar Europa en Amerika kijkt – daar domineert een handjevol bedrijven de markt. Daar blijft veel geld hangen', aldus Vreman.

Tegelijkertijd staat de boer voor grote uitdagingen door klimaatverandering. Misoogsten door droogte of extreme regenval komen steeds vaker voor, en de boer heeft weinig middelen om zich daartegen te wapenen.

Ontbossing, overbemesting en biodiversiteitsverlies zijn de voornaamste milieuproblemen in de koffiesector. Hoe groot die impact precies is, verschilt per land. Kleine boeren die willen uitbreiden, doen dat soms ten koste van bos. Dat is niet per se onwil, maar eerder een gevolg van te weinig inkomen en te weinig alternatieven.

Vreman benadrukt dat koffie hierin niet uniek is. 'In heel veel agrosectoren zie je dat we produceren op grote schaal voor internationale markten. Al die sectoren hebben zo hun duurzaamheidsuitdagingen.' Een simpele vergelijking met andere producten is dan ook moeilijk te maken.

Gelukkig wel. Vreman heeft een paar concrete tips:

Kijk naar koffie die directer bij de boer is ingekocht, waarbij de inkoopprijs transparant is. Er zijn al koffiepioniers die dat doen. Daarnaast bestaat er een Living Income Reference Price: een minimumprijs die ervoor moet zorgen dat de boer genoeg verdient om duurzaam te produceren. Kijk of jouw koffie daaraan voldoet.

Maar misschien wel het makkelijkste: vraag je werkgever of universiteit waar zij hun koffie inkopen. 'Die organisaties kopen in bulk in, dus daar kun je wat doen', zegt Vreman. Dat kan een serieuze verschuiving teweegbrengen.

Klimaatverandering zet de productie steeds verder onder druk, en dat merk je al aan de stijgende prijzen in de supermarkt. In de afgelopen jaren waren er grote misoogsten in zowel Brazilië als Vietnam – twee van de grootste producerende landen ter wereld. Als die trend doorzet, wordt koffie schaarser en duurder.

Toch is er ook goed nieuws. 'Als we goed voor de wereld zorgen en de klimaatverandering onder controle blijft en de boeren kunnen blijven produceren, dan kunnen we hopelijk de productie op dit niveau houden', zegt Vreman. Nieuwe producerende landen komen op naarmate het klimaat verandert, waardoor de productie deels kan verschuiven.

Het antwoord op de vraag of een kopje koffie duurzaam is? Dat hangt af van wie het heeft geteeld, waar en hoe. Maar één ding is zeker: jij hebt meer invloed dan je denkt.