Logo Zembla
Onafhankelijke onderzoeksjournalistiek

Reactie Zembla op rapport Hans Alders

30-10-2013
  •  
leestijd 6 minuten
  •  
commissie-bespreekt-mestverontreiniging-in-slachterijen
Oud-minister Hans Alders is door de Dierenbescherming gevraagd om te onderzoeken of VION fraudeert met het Beter Leven kenmerk voor duurzaam varkensvlees. In de Zembla-uitzending van 5 september jl.  stellen twee medewerkers van het vleesbedrijf die fraude aan de kaak. De Dierenbescherming is woest, ziet het eigen keurmerk al ter ziele gaan. Maar VION ontkent. ‘Er is een overschot aan Beter Leven vlees, dus waarom zouden we sjoemelen?’, aldus VION.

Medewerking aan onderzoek
Alders vraagt ook de Zembla-redactie om medewerking aan het onderzoek. Uiteraard zijn we daartoe bereid. We horen als journalisten waar mogelijk verantwoording af te leggen van onze werkmethodes, zeker als we een verhaal brengen dat zo sterk leunt op bronnen van wie de identiteit geheim moet blijven.

Vierkantswaardering
We leggen Alders uit hoe de fraude volgens onze bronnen in elkaar steekt. Alles draait om de zogenaamde ‘vierkantsverwaardering’. Een typische slachterijterm waarmee wordt aangeduid in hoeverre alle delen van het karkas kunnen worden verkocht als consumptieproduct. Met andere woorden: de kunst om aan het hele dier te verdienen. De vierkantsverwaardering van Beter Leven varkens is slechter dan die van gangbare dieren.

Overschot
Lang niet alle delen van een Beter Leven varken kunnen als (duurder) Beter Leven vlees worden verkocht. Er is dus een overschot. Dat is bij Zembla al ver voor de uitzending bekend. Beter Leven varkens waarvoor geen afzet is worden direct na de slacht ‘afgestempeld’ en verwerkt als gangbaar vlees. Een probleem voor de VION directie, maar ook een prikkel om te sjoemelen. Want als je het verlies op de duurzame varkens enigszins kunt compenseren  door verderop in de keten af en toe wat gangbaar vlees te verpakken als Beter Leven vlees scheelt dat weer  een paar euro. En die euro’s kan het bedrijf goed gebruiken gezien de penibele situatie waarin VION momenteel verkeert. Dat geldt ook voor lokale managers die elke dag moeten zorgen dat er wordt geleverd aan de supermarkten no matter what.

Fraude ondermijnt het consumentenvertrouwen
En dat is precies wat er volgens onze bronnen gebeurt. Leidinggevenden sommeren hen om gangbaar vlees uit blauwe kratten te verwerken en vervolgens te verpakken in oranje zakken, die bedoeld zijn voor Beter Leven Vlees. Dagelijks. Honderden tot duizenden kilo’s per dag. Inderdaad, voor de totale hoeveelheid Beter Leven Vlees maakt dat niet uit. Voor het varken is het om het even door wie hij wordt opgegeten. Maar fraude ondermijnt het consumentenvertrouwen en dus het keurmerk.

Het rapport
In zijn rapport “ Een akelig misverstand? ” stelt Alders dat de verklaringen van de klokkenluiders onaannemelijk zijn. Hij heeft geen aanwijzingen kunnen vinden voor fraude. Dat is ook niet zo gek. In de eerste plaats is de fraude direct na de uitzending van Zembla gestopt. ' VION is zich rot geschrokken, '  zeggen de klokkenluiders als we ze het rapport voorleggen.  Maar daarnaast is er ook helemaal geen administratie waaruit je waterdicht kunt afleiden dat er niet wordt gefraudeerd.  Het vleesbedrijf registreert alleen geslachte en verkochte kilo’s. Die totale hoeveelheid Beter Leven vlees klopt waarschijnlijk wel, maar wat zegt dat? Niet zoveel zeggen onze bronnen. Omdat er Beter Leven varkens worden verwerkt als gewoon vlees is er ruimte om ook de andere kant op te werken: om te frauderen dus.

VION een buitengewoon inefficiënt bedrijf
Fraude die je alleen kunt vinden door er met je neus boven op te staan of door je te laten informeren door werknemers die zelf frauderen. Jammer genoeg neemt Alders niet de moeite om naast een locatiebezoek aan Boxtel zelf te zoeken naar bronnen op de werkvloer. Als hij dat wel had gedaan dan had hij misschien kunnen horen dat VION een buitengewoon inefficiënt bedrijf is omdat er tussen locaties gesleept wordt met varkensdelen. Als er op totaalniveau een overschot is, wil dat helemaal niet zeggen dat er op locatie X op moment Y ook een overschot is, zeggen de klokkenluiders. Onze bronnen verklaren dat er vaak zo slecht wordt gepland dat er lokaal wel degelijk tekorten waren. En die moesten worden aangevuld met gangbaar vlees. Fraude dus.

Onderzoek op een locatie
Hoewel we niet konden zeggen waar onze bronnen precies werken, hebben  we Alders aangeraden onderzoek te doen op alle VION-locaties waar Beter Leven vlees wordt verwerkt . En om niet aan het handje van de directie te lopen, maar zelf naar bronnen op de werkvloer te zoeken, niet alleen binnen de slachterijen maar ook op de verwerkingsafdelingen. Alders laat echter direct weten dat daar geen sprake van kan zijn.  Het onderzoek moet snel af zijn, liefst al voor 20 oktober 2013. “Bovendien vind ik dat meer iets voor het Openbaar Ministerie,” aldus Alders.

Meerdere locaties
In zijn rapport schrijft Alders dat hij zich op de VION vestiging in Boxtel heeft geconcentreerd. Maar er zijn vier locaties waar Beter Leven vlees wordt verwerkt, vijf als je ook de Encebe vleeswarenfabriek meetelt. Waarom is Alders daar niet ingedoken? Ook de audits van afnemers waar het onderzoek zich op baseert, zijn alleen gericht op Boxtel. Waarom zulke vergaande conclusies als maar een beperkt deel van het bedrijf is onderzocht?
Blijkbaar vindt Alders zelf de basis voor zijn conclusies ook wat mager. Hij had eigenlijk het liefst forensisch onderzoek willen doen, schrijft hij. Maar dat was te duur omdat de beschuldigingen niet specifiek genoeg waren. Het is echter onwaarschijnlijk dat accountants wel iets hadden gevonden, omdat VION na de uitzending per direct is gestopt met de fraude en omdat een waterdicht paper trail ontbreekt.

'Onafhankelijke deskundige'
Om toch een aura van degelijkheid aan zijn onderzoek mee te geven roept Alders de hulp in van Paul Damsteeg, een 'onafhankelijke deskundige' zo lezen we in het rapport. Damsteeg is behalve consultant echter ook interimmanager. Op dit moment werkt hij bij Unox, een grote afnemer van Beter Leven vlees. Een van de opgevoerde audits blijkt te zijn uitgevoerd door CBD, een onderdeel van Comore. Dat is een organisatie die wordt bestuurd door de slachterijen zelf, onder  meer door VION. De slager keurt zijn eigen vlees dus.

Anonimiteit onvoldoende gewaarborgd
Uit het onderzoek blijkt dat Alders afgezien van een telefoontje naar de vakbond, niet zelf op zoek is gegaan  naar werknemers. Hij heeft wel gevraagd of hij met de bronnen van Zembla zou kunnen spreken. We hebben dat voorgelegd aan onze contacten. Dat zijn bronnen waar we veel tijd in hebben gestoken, medewerkers die ons vertrouwen. Ze durfden het niet aan. Bang dat hun anonimiteit niet afdoende gewaarborgd zou zijn. Alders schurkt wat hun betreft te dicht aan tegen de directie van VION en de Dierenbescherming die, zo vinden ze, een evident belang  hebben om het keurmerk in de lucht te houden. Ze worden daar in bevestigd door de aanwezigheid van VION directeur Urlings bij de presentatie van het onderzoekrapport.

Bescherming van bronnen boven alles
Het is ook de reden waarom we geen onderliggende documenten openbaar maken, de emails die we van onze bronnen hebben gekregen. Het zou hun identiteit kunnen onthullen. En de bescherming van onze bronnen gaat boven alles. Ook als dat betekent dat we niet specifieker kunnen worden dan we gedaan hebben. Goede bronnen die weten waar ze het over hebben,  zijn voor Zembla van levensbelang. Zembla zou bewijs moeten leveren, schrijft Alders. Maar daarbij gaat hij volledig voorbij aan een goed journalistiek principe. Zonder betrouwbare cijfers zijn alleen meerdere goed ingevoerde getuigen een rechtvaardiging om te publiceren. 
Alders doet een poging om de bronnen van Zembla in diskrediet te brengen. Ze zouden niet weten waar ze het over hebben, “de gang van zaken verkeerd beoordeeld hebben”.  Tegenover zoveel suggestie kunnen we alleen stellen dat onze bronnen goed zijn ingevoerd en consistent zijn in hun verklaringen. Zembla publiceert niet zonder bronnen uitvoerig te checken op geloofwaardigheid, belangen en consistentie.
 
Delen:

Praat mee

onze spelregels.

avatar
0/1500
Bedankt voor je reactie! De redactie controleert of je bericht voldoet aan de spelregels. Het kan even duren voordat het zichtbaar is.

Altijd op de hoogte blijven van het laatste nieuws?

Schrijf je in voor de Zembla-nieuwsbrief en blijf op de hoogte van onze onthullende journalistiek.