Lekken in medicijnketen; zwaar verslavende pijnstillers volop verhandeld op zwarte markt

Zware pijnstillers afkomstig uit de reguliere keten van geneesmiddelen worden volop verhandeld op de zwarte markt. Ze zijn via social media platforms als Telegram en WhatsApp gemakkelijk te bestellen. Dat blijkt uit onderzoek van Zembla naar de illegale handel in opiaten, waarvoor onderzoeksjournalisten van het programma ook undercover aankopen hebben gedaan. De Inspectie voor de Gezondheidszorg en Jeugd bevestigt dat “een groot deel” van de pijnstillers die worden verhandeld in het criminele circuit uit de reguliere farmaceutische keten afkomstig is. “Dat baart ons zorgen”, schrijft de toezichthouder in een reactie, omdat het gebruik van deze opiaten zonder medische begeleiding van arts of apotheker “levensgevaarlijk” kan zijn.

Er is nog nauwelijks onderzoek gedaan naar deze vorm van opiatenhandel: illegale handel in echte medicatie. Normaal gesproken zijn zware pijnstillers alleen verkrijgbaar op doktersrecept, vanwege de risico’s die het gebruik van deze opiaten met zich meebrengen. Zo zijn opiaten zeer verslavend en bestaat er een risico op overdosering. 

Eerder kwam de handel in namaakmedicijnen en designerdrugs al in het nieuws. Zembla laat nu zien dat er ook grootschalige handel plaatsvindt in echte, uit de reguliere keten afkomstige medicatie. Om te onderzoeken wat er precies wordt verkocht in het illegale circuit - echte medicatie of namaak - en hoe het daar terecht is gekomen, deed Zembla aankopen bij vijf verschillende dealers met wie het via Telegramgroepen en WhatsApp in contact kwam. Zembla kocht doosjes en losse strips oxycodon in verschillende doseringen.

Het RIVM heeft de betreffende op de zwarte markt aangekochte opiaten onderzocht en op werkzame stoffen getest. Het concludeert dat deze medicatie “niet afwijkt” van de in de apotheek verkrijgbare geneesmiddelen.

Zembla stuitte tijdens het onderzoek naar de illegale handel in pijnstillers op diverse kwetsbaarheden en lekken in de keten van geneesmiddelendistributie en afvalinzameling. Dealers vertelden aan de undercoverjournalisten dat de medicatie uit Nederlandse apotheken afkomstig is en “door corrupte medewerkers” wordt meegenomen.  

De bij hen aangekochte doosjes waren nieuw, verzegeld en voorzien van een unieke QR-code. Bij één handelaar kreeg Zembla losse strips oxycodon. Deze dealer vertelde dat de pijnstillers die hij doorverkoopt uit de afvalstroom van apotheken komen: “Dit krijg ik per week met zestig tot honderd doosjes binnen.”

Ook uit ziekenhuizen worden opiaten ontvreemd. Zembla ontdekte dat een anesthesiemedewerker van het HagaZiekenhuis in Den Haag vorig jaar december tegen de lamp is gelopen vanwege het op grote schaal wegnemen van morfine ampullen en het nog veel sterkere opiaat sufentanil uit één van de medicijnkluizen van het ziekenhuis. Volgens bronnen binnen het ziekenhuis kon dat jarenlang plaatsvinden, het HagaZiekenhuis spreekt in een reactie over ‘meer dan een jaar’ en stelt dat de medicatie alleen voor eigen gebruik was bestemd en niet voor de handel op de zwarte markt. Tot ongenoegen van ziekenhuismedewerkers is dit niet onderzocht door een externe instantie.

Aanvankelijk werd de IGJ niet geïnformeerd en werd er geen aangifte gedaan bij de politie. Criminoloog Henk Ferwerda, die in 2018 de illegale medicijnhandel onder de loep nam, is kritisch over die handelswijze: “Dit is diefstal en daar hoor je als ziekenhuis aangifte van te doen. Honderd procent”. Advocaat en oud-inspecteur van de IGJ Hanneke Later-Nijland vindt het cruciaal dat de toedracht van zo’n diefstal goed wordt uitgezocht: “Omdat je absoluut niet wilt dat medicatie uit jouw ziekenhuis in de illegale keten terecht komt.” Het doen van aangifte is volgens haar belangrijk: “Om te voorkomen dat deze persoon gewoon weer elders aan de slag gaat”. Na vervolgvragen van Zembla geeft het HagaZiekenhuis nu aan alsnog aangifte te gaan doen.

Ook schrijft het ziekenhuis: “We zijn ons ervan bewust dat een verslaving in het algemeen gevolgen zou kunnen hebben voor de patiëntveiligheid. Op dit moment zijn er geen aanwijzingen dat de patiëntveiligheid door deze situatie in gevaar is geweest”. Maar volgens de bronnen in het ziekenhuis maakte de medewerker op het werk een versufte indruk. De zaak is inmiddels ook bij de Inspectie gemeld. Over “een lopend toezichttraject” doet de Inspectie geen uitspraken, meldt de toezichthouder in een reactie.

Het is onbekend hoe groot de zwarte markt van handel in opiaten uit de legale keten is. Volgens de laatste schattingen van het Trimbos Instituut gebruiken in ieder geval jaarlijks ruim 100.000 Nederlanders zware opiaten zonder recept. De precieze omvang van de illegale handel in opiaten kan de Inspectie “moeilijk duiden met cijfers”. “Wel zien we dat de handel online zich momenteel verplaatst van websites naar social media.”

Volgens de Inspectie is het technisch niet mogelijk om te achterhalen waar de via social media aangeboden medicatie uit de keten is ontvreemd. De IGJ geeft aan dat het de bevoegdheid wil om proefaankopen te kunnen doen met een “fictieve identiteit”. De Inspectie zegt op dit moment zelf onderzoek te doen naar “kwetsbaarheden in de legale keten”. Het is niet duidelijk wanneer dit is afgerond.

Lees de volledige reacties van het HagaZiekenhuis en de IGJ hieronder: