Gemeenten: honderden ‘onhandelbare’ jongeren voor torenhoge bedragen gehuisvest op vakantieparken

Gemeenten luiden de noodklok over een groep jongeren die als onhandelbaar worden beschouwd en voor wie geen plek is in de jeugdzorg. De afgelopen jaren werden honderden van hen uit nood ondergebracht op campings, vakantieparken of andere tijdelijke locaties. Ze worden daar dag en nacht in de gaten gehouden door een team van begeleiders. Dat blijkt uit onderzoek van Zembla. De kosten hiervan kunnen per kind oplopen in de tonnen of tot zelfs een miljoen euro per jaar, blijkt uit een inventarisatie die Zembla deed onder alle Nederlandse gemeenten. Die noemen het afzonderen van jeugdigen ongewenst, maar zeggen niet anders te kunnen als er geen andere plek is. Toch komt het geregeld voor dat jongeren maandenlang of zelfs meer dan een jaar op deze manier worden gehuisvest.

Zembla deed de afgelopen maanden onderzoek naar jongeren die van plek naar plek gaan in de jeugdzorg. Jarenlang werd de gesloten jeugdzorg als een laatste redmiddel beschouwd, maar na onthullingen over misstanden in deze instellingen werd vier jaar geleden besloten deze te sluiten. De afbouw, die in 2030 klaar moet zijn, verloopt snel, maar tegelijkertijd is er een tekort aan alternatieve plekken. Hulpverleners en jeugdbeschermers zitten daardoor geregeld met de handen in het haar, omdat jeugdzorgaanbieders geen plek hebben of jongeren simpelweg niet willen opnemen. Uit nood worden ze daarom ondergebracht in een vakantiehuisje, chalet of appartement. Daarbij krijgen ze permanent een-op-een- of soms zelfs twee-op-een-begeleiding. “Dat zijn dus een soort mini gesloten jeugdzorgjes”, aldus emeritus-hoogleraar Peer van der Helm. “Maar in plaats van dat de deur op slot gaat, staat een aantal stevige kerels je tegen te houden.”

Hoeveel jongeren op deze manier worden gehuisvest was tot voor kort niet duidelijk. Terwijl het aantal plaatsingen in de gesloten jeugdzorg precies wordt bijgehouden, is dat voor alleenplaatsingen niet het geval. Voor het eerst is de omvang van deze vorm van jeugdhulp nu in kaart gebracht. Zembla vroeg alle 342 gemeenten naar het aantal kinderen en jongeren dat de afgelopen drie jaar in afzondering werd geplaatst. Hoewel veel gemeenten deze informatie als (privacy) gevoelig beschouwen, reageerde driekwart van hen. In een conservatieve berekening telde Zembla bijna 400 alleenplaatsingen in de afgelopen drie jaar. Naar alle waarschijnlijkheid ligt het werkelijke aantal nóg hoger.

De gemeente Rotterdam vroeg emeritus-hoogleraar Peer van der Helm onderzoek te doen naar ‘hun’ kinderen die een-op-een zijn geplaatst. Van der Helm volgde 22 van hen gedurende een jaar, en trok bij de gemeente aan de bel over wat hij aantrof. Hij vertelt over een 14-jarig meisje dat een-op-een-begeleiding in een woning in Hoenderloo kreeg. “Maar toen ik aanbelde was die begeleiding er niet. Die kwam twee uur later ineens aanrijden. Volgens de gemeente had ze dagbesteding, maar ze vertelde zelf dat er niks was. En ze zat de hele dag op haar telefoon.” Rotterdam stelde na Van der Helms rapport een medewerker aan die zorgaanbieders controleert op de zorg die ze leveren. 

De hoge kosten van de alleenplaatsingen zijn gemeenten een doorn in het oog. De permanente aanwezigheid van een of meerdere begeleiders maakt deze constructies duur. Zo rapporteerde een gemeente een etmaaltarief van 2.200 euro, wat neerkomt op 66.000 euro per maand, alleen aan begeleiding. Diverse andere gemeenten hadden de afgelopen jaren zelfs te maken met een of meer jongeren die een miljoen euro per jaar kostten. Bij de duurste jeugdige liepen de totale kosten van de jeugdzorg die deze jongere ontving op tot maar liefst 1,75 miljoen. “Eén miljoen voor een traject is natuurlijk mind blowing”, reageert wethouder Pieter van der Zwan van de Friese gemeente Smallingerland tegenover Zembla. Zijn gemeente was de afgelopen twee jaar ruim 3 miljoen euro kwijt aan een handvol jongeren die een-op-een, of twee-op-een-begeleiding ontvingen. “Op een begroting van 32 miljoen is dat niet houdbaar. Ook nog eens wetende dat dit niet eens echt helpt.”

De afgelopen jaren zijn verschillende zorgondernemingen zich (deels) gaan richten op een-op-een-begeleiding. Een van de grootste is Rosales Zorg, dat vooral in het noorden en oosten van het land actief is en zich profileert als ‘ANWB van de zorg’. Het ving vorig jaar naar eigen zeggen 90 kinderen en jongeren op in vakantiehuisjes en andere tijdelijke onderkomens, tegen 45 een jaar eerder. In antwoord op vragen van Zembla zeggen gemeenten vaak niet anders te kunnen dan met deze aanbieders in zee te gaan. Toch noemen ze het afzonderen van jongeren ongewenst. Ze vinden het schadelijk voor hun ontwikkeling. Ook kan het ertoe leiden dat jongeren te afhankelijk worden van hun begeleiders, ziet ook Van der Helm. “Deze kinderen leven in het niks. Ze ontwikkelen zich niet. Je hospitaliseert, want er is continu iemand die op je let.”

De Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) constateerde eind 2024 al dat steeds meer jongeren intensief worden begeleid en gevolgd. De inspectie beschouwt dat als “zeer vrijheidsbeperkend”. Dat is alleen toegestaan met toestemming van een rechter. Geconfronteerd met de cijfers van Zembla zegt de IGJ “niet te weten hoe het kan dat dit op deze schaal wordt ingezet.” De rechtbank Noord-Nederland greep vorige week in bij de plaatsing van een 13-jarige jongen met gedragsproblemen in een vakantiehuisje. Volgens de rechter kreeg de jongen onvoldoende professionele hulp, waardoor zijn veiligheid en ontwikkeling bedreigd werden. De plaatsing was niet alleen in strijd met de wet, aldus de rechtbank, maar ook met verschillende internationale verdragen.  

De volledige schriftelijke reacties van de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vind je hieronder.