Europese gomhandel financiert indirect burgeroorlog in Soedan

Door de import van Arabische gom dragen handelaren in Europa indirect bij aan het financieren van de Soedanese burgeroorlog. Dit blijkt uit onderzoek van Zembla. Uit meer dan tien gesprekken met gomboeren en handelaren, satellietonderzoek en video’s op sociale media blijkt dat de Arabische gom door de strijdende partijen wordt geplunderd en over de grens wordt gemokkeld naar buurlanden, voordat het naar Europa wordt verscheept. VN-mensenrechtencommissaris Volker Türk reageert op de satellietbeelden die Zembla verzamelde: “Hier zie je het ontstaan van een oorlogseconomie. De handel in Arabische gom vindt illegaal plaats, zodat de opbrengst naar de oorlogvoering kan gaan.” 

Arabische gom is een natuurproduct dat wordt verwerkt in talloze producten die we dagelijks gebruiken: van cola tot medicijnen en van drop tot mascara. Het is een uniek bind- en verdikkingsmiddel en wordt gewonnen uit acaciabomen. De meest hoogwaardige gom komt al jaren grotendeels uit Soedan: zo’n 70 tot 80 procent van de wereldwijde gomproductie.  

Sinds april 2023 woedt daar een bloedige machtsstrijd tussen het regeringsleger SAF en de RSF-milities. Deze burgeroorlog zorgt volgens de Verenigde Naties op dit moment voor de grootste humanitaire ramp ter wereld. Burgers worden op grote schaal vermoord en ruim 13 miljoen mensen zijn op de vlucht.  Ondanks de oorlog blijkt de handel in Arabische gom door te gaan. 

Zembla sprak met meer dan tien gomhandelaren en gomboeren over de situatie in RSF-gebied. De RSF-milities dwingen de boeren hun Arabische gom af te staan. Voorraden worden geplunderd en wie niet meewerkt loop het gevaar om te worden doodgeschoten. “De RSF nam alle producten op de markt in beslag, ook onze Arabische gom”, zegt een van de handelaren. Een boerin zegt: “Het is niet veilig op straat. Ze pakken je spullen af op de markt of op straat. Ze kunnen je zelfs vermoorden.” Zowel de RSF als de SAF verdienen daarnaast geld door het eisen van smeergeld bij checkpoints en grensovergangen. “Wij moesten 10.000 dollar aan het leger betalen”, zegt een van de handelaren. Vanwege hun veiligheid wensen de bronnen anoniem te blijven. Hun identiteit is wel bekend bij Zembla.

De gestolen en geplunderde gom wordt door de RSF-milities over de grens naar buurlanden Zuid-Soedan en Tsjaad gesmokkeld, vertellen handelaren. Een van hen laat weten dat hij voor gom uit Soedan de herkomstdocumenten kan vervalsen. ”We kunnen er Tsjaad opzetten. Geen probleem.” Ook in buurland Zuid-Soedan wordt de gesmokkelde gom van nieuwe herkomstdocumenten voorzien. Zembla heeft een officieel document in handen van de Kamer van Koophandel van Zuid-Soedan dat is voorzien van een stempel en een handtekening. Het document is verder leeg, waardoor handelaren zelf details kunnen invullen van hun vracht. De Arabische gom kan hiermee ten onrechte aan Europese bedrijven worden verkocht als conflictvrije gom. 

Uit handelscijfers blijkt dat in buurland Zuid-Soedan sinds het uitbreken van de oorlog zo’n negen keer meer Arabische gom wordt geëxporteerd dan voor de oorlog. Joris van de Sandt die voor vredesorganisatie PAX onderzoek deed naar de gomhandel vanuit Soedan zegt: “Het feit dat er nu ineens zo'n toename is van Arabische gom uit de buurlanden, dat kan niet verklaard worden door ineens de snelle aanleg van plantages van acaciabomen.”

Met satellietbeelden toont Zembla aan hoe meerdere gebieden in de buurt van de grens met Tsjaad en Zuid-Soedan sinds de oorlog zijn veranderd van afgelegen dorpjes of zandvlaktes tot levendige smokkelcentra. Handelaren bevestigen dat dit de plekken zijn waar vrachtwagens vol gom de grens over worden gesmokkeld. VN-mensenrechtencommissaris Volker Türk reageert op de satellietbeelden: ”De oorlogseconomie wordt mede gefinancierd met de handel in Arabische gom”.  

Een van de grootste importeurs van Arabische gom in Nederland is het Rotterdamse bedrijf Caldic. Het bedrijf wil geen antwoord geven op vragen maar verwijst door naar hun Franse leverancier Alland & Robert. Uit de jaarcijfers van de op een-na-grootste importeur van Arabische gom ter wereld, Alland & Robert, blijkt dat ze sinds het uitbreken van de oorlog het merendeel van hun gom nog steeds uit Soedan halen. Toch zegt directeur Charles Alland dat zij geen euro hebben bijgedragen aan de strijdende partijen, direct of indirect. “Dat kan ik u verzekeren.” “Dat kan niet”, zegt de Nederlandse Soedanees Elemam Musa. Hij is land- en tuinbouwkundige en expert is op het gebied van Arabische gom. “Je kunt daar (in Soedan, red.) nooit iets doen zonder samen te werken met een van de twee legers.” Ook handelaren spreken het antwoord van de directeur van Alland & Robert tegen: “Je stuurt tientallen miljoenen dollars naar een land dat geteisterd wordt. Wat denk je? Dat jouw mannetje daar op magische wijze immuun voor is? Dat is gewoonweg stompzinnigheid van het allerhoogste niveau.” 

Hoewel er wel gehandeld mag worden in Arabische gom, mag deze handel niet financieel ten goede komen aan verschillende leiders en bedrijven die gelieerd zijn aan de RSF en de SAF. Zij staan op een Europese sanctielijst. Sanctierechtadvocaat Sebastiaan Bennink zegt dat het aannemelijk is dat de Europese gomhandel een van de strijdende partijen indirect steunt. “Je zou kunnen zeggen dat met de tegoeden die hiermee worden verworven, ook de legerleiding een bepaald voordeel heeft.” Het aantonen ervan is alleen een lastige toetst, vertelt Bennink. ”In de praktijk bestaat hier nog geen jurisprudentie over”. De Nederlandse douane (Team POSS) controleert of bedrijven zich aan de sanctieregels houden. Een woordvoerder laat weten dat er momenteel geen onderzoeken worden verricht.  

Om de oorlogseconomie te raken heeft de EU in juli van dit jaar de handel in goud vanuit Soedan verboden. Zo’n sanctie op Arabische gom is er dus niet. Volgens Bennink is de lobby te sterk: ”Het beperken van de uitvoer van gom vanuit Soedan heeft een te grote impact op onze eigen economie en daarom wordt het product op dit moment nog niet gesanctioneerd.”

Minister Sjoerd Sjoerdsma van Buitenlandse Handel zegt in een schriftelijke reactie: “Het kabinet is zich ervan bewust dat de oorlogseconomie het conflict in Soedan op gang houdt, doordat zij de strijdende partijen helpt hun strijd voort te zetten.” Hij stelt een uitbreiding van de sancties te onderzoeken. “In het geval van Arabische Gom bestaat alleen het risico dat een Europees importverbod de Soedanese bevolking hard zal raken.” 

Reactie Nexira en het ministerie van Buitenlandse Zaken