Naturalis geeft zo'n dertigduizend fossielen terug aan Indonesië + filmpje

Een schedelfragment, een dijbeen en een kies van Homo erectus waren jarenlang onze nationale natuurhistorische topstukken. Deze wereldberoemde fossielen, ontdekt door de Nederlander Eugène Dubois, werden gezien als de allereerste ‘missing link’ tussen aap en mens. De stukken zijn recent teruggegeven aan Indonesië. Binnenkort volgen ook zo’n dertigduizend andere fossielen die de Nederlander verzamelde op Java en Sumatra. 

Eugène Dubois (1858-1940) was een arts-onderzoeker geboren in Eijsden met een fascinatie voor fossielen. "In zijn tijd was de evolutietheorie van Darwin echt nog een theorie en Dubois wilde deze theorie bewijzen", vertelt Directeur Collectie Eva van der Veer van Naturalis. "Dubois zocht naar de 'missing link' tussen aap en mens in voormalig Nederlands-Indië." Hij vond die op Java: een schedelkapje, dijbeen en kies van een vroege mensachtige die ongeveer een miljoen jaar geleden leefde: de Homo erectus.

Naast deze wereldberoemde fossielen verzamelde Dubois met behulp van tal van dwangarbeiders tienduizenden andere fossielen, zoals uitgestorven olifanten, stekelvarkens en reuzenkrokodillen. Deze fossielen laten zien in wat voor een wereld Homo erectus leefde. "Dit maakt de collectie werkelijk uniek", vertelt Naturalis-paleontoloog Alexandra van der Geer. "Het is de enige collectie op de wereld die de context uitlegt rondom zo’n vroege mensachtige."

De collectie werd door Dubois naar Nederland verscheept. Sindsdien beheerde Naturalis de tienduizenden stukken. Indonesië deed in 2022 een officieel teruggaveverzoek. In 2025 werd deze door de Nederlandse staat gehonoreerd, omdat bleek dat de collectie onrechtmatig verkregen is. Oftewel, de Nederlandse staat is nooit formeel eigenaar geworden. Naast dit juridische perspectief is ook gekeken naar de erbarmelijke omstandigheden waarin de fossielen werden verzameld. Dubois noemde de opgraaflocatie zelf 'Java’s hel'.

Van der Geer heeft jarenlang onderzoek gedaan aan de collectie en gaat persoonlijk de fossielen missen. "Je bouwt echt wel een band op met de collectie. Het is een belangrijk onderdeel geweest van onze identiteit. Maar hij is niet van ons, hij hoort hier niet. Ik sta er dus helemaal achter dat hij weg gaat."