Kester Freriks: van oude en nieuwe wildernis

De grond dreunt onder de hoeven van een kudde konikpaarden. In een machtige slinger draven de wilde dieren door de Oostvaardersplassen. Elders ketsen herten hun geweien tegen elkaar in de strijd om een hinde. Een felrode vos jaagt op jonge ganzen, een ijsvogel duikt door de blinkende waterspiegel en verschalkt een visje. Wordt het winter en gaat het vriezen, jaagt ijzige wind over ons land als in het allerhoogste noorden, dan redt het ijsvogeltje of zwak veulen het niet. Dit zijn slechts enkele beelden uit de film die uitbundig veel bezoekers trekt, De Nieuwe Wildernis. Met hoofdletters.

De hele natuur is altijd een strijd op leven en dood, een strijd om te overleven. De wereld van de vogels en de dieren is er een van elkaar voortdurend in de smiezen houden, te bejagen of bejaagd worden, te vluchten of juist aan te vallen. Dat is nooit anders geweest. Het heette het evenwicht in de natuur of, korter, het natuurlijk evenwicht. Een verrassend heldere en eenvoudige definitie.

Maar nu is natuur geen natuur meer. We hebben nieuwe woorden gevonden. Wildernis en nieuwe wildernis schenken ons een oerbeleving, of althans de illusie daarvan. Nieuwe wildernis, maar bestaat er ook oude wildernis? Was er wel wildernis in ons land, verborgen misschien, nooit eerder opgemerkt? In mijn jeugd dwaalde ik door de Engbertsdijkvenen in het oosten, een destijds ruw veengebied. Daar zag ik mijn eerste slechtvalk als een zwarte sikkel aan de hemel. Ik noemde die vogel ‘gevleugelde wildernis’. Boven Friesland trokken ganzen over, op de trekvluchten. Toen vlogen

Wildernis is er altijd geweest. Er zijn veen- en waterwildernissen, bos- en tuinwildernissen. Nog even en we spreken over een polderwildernis als ergens een oude polder verruigt. Op zoek naar een velduil ben ik eens in zo’n veenwildernis weggezonken, steeds dieper en dieper. Van strakke polder naar wilde wildernis, van rechte sloten naar bochtige beken en meanderende rivieren: we zijn in de ban geraakt van het wilde, het ongetemde. Dat is niet alles. Bij dat wilde en ongetemde hoort die strijd op leven en dood. Nooit eerder in de geschiedenis van de beschreven en vooral in beeld vastgelegde natuur is de aandacht voor roofdier en slachtoffer, voor jager en prooi zo groot als op dit moment. Leven op de rand van de dood, dat heet nu wildernis. Het is het toonbeeld van de grote keten van al het bestaande.

Maar vergist u zich niet: wildernis, jong of oud, is er altijd geweest. Alleen we zagen het niet. Een koolmees in uw winterse tuin die, hangend aan een pindaslinger, een andere koolmees verjaagt. Of de sperwer die opeens met dodelijke vaart en scherpe klauwen komt aanvliegen. Of een boom die buigt in de najaarsstorm, vervolgens sneeuw en vorst overleeft en zich in het voorjaar tooit met nieuw blad: het is allemaal volgens de oude wetten van de natuur, die we nu liefkozen als de nieuwe wildernis.