Hortus Botanicus Leiden viert 500 jaar Carolus Clusius

Op 19 februari viert de Hortus Botanicus in Leiden de 500ste verjaardag van Carolus Clusius. Hij was 436 jaar geleden de eerste prefect van de Hortus en legde dus de basis voor tuinen die we nu kennen. Want in een tijd dat universiteiten de tuinen aanlegden als Hortus Medicus, maakte Clusius daar een Hortus Botanicus van: iets wat zeker als revolutionair mag worden gezien.

Carolus Clusius werd op zijn 68e aangesteld als professor in medicijnen en botanie aan de universiteit in Leiden. Hij was een bereisd persoon, sprak meerdere talen, en had voorheen geholpen in het ontwerp van een tuin aan het hof in Oostenrijk. Daar ontmoette hij de ambassadeur van Turkije, die hem verschillende bolgewassen gaf, waaronder de tulp. En zo, toen Clusius uiteindelijk in Leiden terechtkwam, werd ook de tulp in Nederland geïntroduceerd. 

Wanneer je de Hortus Botanicus in Leiden vanaf het Rapenburg betreedt, loop je gelijk tegen de beukenhaag rondom de Clusiustuin aan. Deze tuin ligt precies op de plek en is precies vormgegeven zoals Carolus Clusius dat ooit al die jaren geleden bedacht had. Rondom de tuin staan nu voor de feestelijke viering allerlei botanische afbeeldingen. Van planten, maar ook van paddestoelen bijvoorbeeld. “Die zijn gemaakt in Vlaanderen bij Kasteel Moerkerke”, legt de huidige prefect van de Hortus, Barbara Gravendeel, uit. “Daar was een hele grote botanische tuin. Carolus Clusius, is daar vaak geweest en heeft meegedacht over welke planten getekend werden en waarom ze een toevoeging waren aan de tuin daar.”

De tuin in Moerkerke werd door Clusius gebruikt als inspiratie voor de tuin in Leiden. "Aanvankelijk was de opdracht een Hortus Medicus, maar al gauw werd dat een Hortus Botanicus", aldus Gravendeel. Carolus Clusius werkte daarin samen met hortulanus Dirk Cluyt, die legde de tuin aan en verzorgde en vermeerderde de planten die erin stonden. De tuin was bedoeld voor studenten geneeskunde om te leren over de medicinale werking van allerlei planten. Maar ook de bolgewassen die hij had gekregen, werden in de tuin geplant. 

"Dat waren toen sierplanten, dus hier werd de Hortus Medicus langzaam een Hortus Botanicus", vertelt Gravendeel. "Zoals je ziet is in het voorjaar, in dit klimaat, de tuin nogal kaal. Dus ik vermoed dat hij dit ook wel gedaan heeft om ook in het voorjaar wat te kunnen laten zien." De tuin was namelijk vanaf het begin af aan vrij toegankelijk voor de Leidse inwoners. Belangrijke mensen die bijvoorbeeld verderop het Rapenburg woonden, konden dan bijzondere gewassen bekijken om de grauwe winter- en voorjaarsdagen op te leuken. "Maar, het was niet de bedoeling om een siertuin te maken, maar om een onderzoekstuin te maken", en volgens Gravendeel is dat zeker goed gelukt.

Op de vraag of Clusius had kunnen vermoeden dat de tulp zo’n groot handelswaar zou worden in Nederland, antwoordt Gravendeel resoluut: "Ik vermoed van wel. Hij was in eerste plaats wetenschapper (…) maar hij had wel een neus voor het bijzondere."

Op 19 februari zijn er in de middag allerlei activiteiten te doen voor jong en oud in de Hortus Botanicus in Leiden om de verjaardag van Carolus Clusius te vieren. Meer informatie vind je hier.