De geschiedenis van ons gifgebruik: PFAS, pesticiden en microplastics

PFAS in ons drinkwater, pesticiden op onze groente en microplastics in zee. Chemische stoffen zijn zo verweven geraakt met ons dagelijks leven dat we er nauwelijks nog bij stilstaan. Maar hoe zijn we in deze situatie beland? En waarom worden giftige stoffen vaak pas verboden als de schade al zichtbaar is? In het boek Gif (uitgeverij Balans) onderzoeken emeritus-hoogleraar milieuchemie en toxicologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam Jacob de Boer, en journalist Rolf Heynen hoe mens en milieu dagelijks worden blootgesteld aan duizenden chemische stoffen, waarvan de risico's lang niet altijd goed in beeld zijn.

De conclusie van de auteurs is stevig. Terwijl medicijnen uitgebreid moeten worden getest voordat ze op de markt komen, geldt dat voor veel chemische stoffen niet. Het boek staat vol met verhalen die laten zien wat de gevolgen daarvan kunnen zijn. Zoals de vrouwen die in de Dordtse fabriek van DuPont werkten en te maken kregen met miskramen, vroeggeboortes en ernstige gezondheidsproblemen na blootstelling aan het oplosmiddel DMAc. Of de bewoners van het Belgische Zwijndrecht, waar extreem hoge PFAS-concentraties in het bloed werden aangetroffen rond de fabriek van het bedrijf 3M.

De lijst van stoffen die in ‘Gif’ voorbijkomt is lang. PFAS, pesticiden, zware metalen en microplastics zijn inmiddels bekende namen geworden. PFAS wordt tegenwoordig aangetroffen in drinkwater, voedsel en zelfs in menselijk bloed. Microplastics duiken op in rivieren, oceanen en dieren. En zelfs verboden bestrijdingsmiddelen als DDT worden nog altijd teruggevonden in de natuur.

Volgens de auteurs draait het daarbij niet alleen om wetenschap. Ook politieke en economische belangen spelen een belangrijke rol. In het boek beschrijven zij hoe regulering vaak wordt uitgesteld uit angst voor economische gevolgen, terwijl de chemische industrie via lobbywerk invloed probeert uit te oefenen op beleid en regelgeving. Daardoor kan het jaren duren voordat overheden ingrijpen, zelfs wanneer de risico's van een stof al bekend zijn. Hetzelfde patroon was eerder te zien bij asbest, PCB's en diverse bestrijdingsmiddelen. Eerst komen de signalen van schade, daarna volgt een langdurige discussie, en pas veel later worden beperkingen of verboden ingevoerd.

Het onderwerp is actueler dan ooit. Enkele weken geleden kwam Greenpeace met een rapport naar buiten over de kwaliteit van ons drinkwater. Wat blijkt? Kraanwater in grote delen van West-Nederland bevat meer PFAS dan het RIVM adviseert. Vooral in Noord-Holland werden verhoogde concentraties gemeten. Hoewel het drinkwater ruim voldoet aan de huidige wettelijke norm van maximaal 100 nanogram PFAS per liter, adviseert het RIVM al langer een veel strengere gezondheidskundige richtwaarde van 4,4 nanogram per liter. Die aanbeveling is gebaseerd op nieuwe wetenschappelijke inzichten waaruit blijkt dat PFAS mogelijk al bij lagere concentraties effect heeft op het immuunsysteem dan eerder werd gedacht.

• Titel: Gif
• Auteurs: Jacob de Boer en Rolf Heynen
• Uitgeverij: Balans
• Reeds verschenen