Ushi en Van Dijk (1999-2001)

Hoe een tot Japanse geschminkte Wendy van Dijk de harten veroverde van de kijker – én die van haar slachtoffers.

Het concept van Ushi en Van Dijk (1999-2001) is vrij simpel: een Japanse journalist stelt impertinente vragen aan een BN’er, wat leidt tot komische situaties. Maar dat Wendy van Dijk deze glansrol als Ushi jarenlang zou vervullen was aanvankelijk niet het plan. Van Dijk, die dan al succes heeft met het spraakmakende Over de roooie op SBS 6, bespreekt bij haar werkgever EndeMol met producent Coby Gerritsen haar toekomstplannen bij de zender. Van Dijk: ‘Zij en Debbie de Jong, die we nu kennen van haar deelname aan B&B vol liefde, waren echt dé dames, dé producenten voor John de Mol. Coby vertelde me dat ze bezig was met een nieuw programma waarvoor ze al een aantal Japanse vrouwen auditie had laten doen. Die auditie kwam niet helemaal uit de verf, waarna ze mij aankijkt en roept: “Dat kan jij! We gaan jou wit schminken, zetten je een pruik op. We gaan een Japanse van je maken!”’. De presentator ziet het wel zitten en gaat oefenen op een Japans-Engels accent. Ze spreekt af met een werknemer van het Okura Hotel in Amsterdam en vraagt of ze wat zinnen in het Engels wil uitspreken. ‘Dat bleek toch vrij ingewikkeld,’ herinnert Van Dijk zich. ‘Maar ik was als jong meisje vrij veel in Spanje geweest. Die Spanjaarden hebben een schattig soort Engels accent. Ze kunnen de h niet goed uitspreken (als Ushi: ‘What gappend’). Ushi krijgt vorm.

Het eerste slachtoffer is -Onderweg naar morgen-acteur Roel Kyvelos. Voor Van Dijk voelt dit als de vuurdoop. De Ushi die we daar zien is nog zonder bril en valse tanden. De pruik is er wel al, evenals het mantelpakje. ‘En een wit geschminkt gezicht en de ogen wat kleiner gemaakt,’ vult Van Dijk aan. Kyvelos trapt erin, hij herkent Van Dijk niet, hoewel het niet veel had gescheeld volgens Yolanda van der Linden, destijds de enige redacteur van het programma, zo herinnert ze zich. ‘Ik regelde BN’ers en zorgde dat het “lokplan” werkte. De BN’ers werd verteld dat ze via EndeMol waren uitgenodigd voor een belangrijk interview met een Japanse journaliste van Tokio Broadcasting. Ik zat met Roel Kyvelos in de studiogang op het Mediapark te wachten tot Wendy klaar was en ik het seintje kreeg dat we naar binnen mochten. Toen kwam er een collega aanlopen: “Hé Yolanda, jij zou toch een programma met Wendy van Dijk gaan maken?” Ik kon wel door de grond zakken. Gelukkig voelde Roel geen nattigheid, maar als hij ons door zou hebben gehad was het hele programma er nooit gekomen, denk ik.’

Ushi krijgt eerst een vaste plek als afsluiter van het verborgencameraprogramma Ken dit? van Hans Kraay jr. Bij SBS zitten ze niet te slapen. Ushi wordt opgemerkt door de bazen van de zender en Van Dijk krijgt niet veel later een aanbod om er een op zichzelf staand programma van te maken. Het wordt een groot succes, met soms wel 2,5 miljoen kijkers per aflevering. Een belangrijk deel van het succes schrijft Van Dijk toe aan regisseur David Lipschits, die vier jaar geleden overleed. ‘Hij en ik waren beiden Ushi. We deelden de humor en we hadden onwaarschijnlijk veel voorpret. Hij zat ook in m’n oortje: als hij in de lach schoot over een grap die we met z’n tweeën tijdens een kopje koffie met appelgebak – altijd appelgebak, bijgeloof – hadden bedacht, dat vond ik heerlijk. Hij was mijn regisseur en mijn publiek, we waren een dream team.’

Naast Lipschits is Hiromi Tojo, de Japanse assistent van Ushi ook van grote waarde voor de formule. ‘Hij was mijn escape,’ bekent Van Dijk eerlijk. ‘We vertelden hem: zodra ik je aankijk, praat dan in het Japans tegen me. Maakt niet uit wat, dan praat ik je fonetisch na.’ Dat gaf Ushi de tijd zich te herpakken en na te denken over een nieuwe vraag. Hiromi Tojo (79) werd vaker ingehuurd voor tv-producties. Hij maakte al zijn opwachting in Verona (1985) van Henk Spaan en Harry Vermeegen, waar hij ‘de Japanner’ speelde. Ook was hij in die hoedanigheid figurant in onder meer Amsterdamned, Zeg ’ns Aaa, GTST, en Flikken Maastricht. ‘Hij heeft heel lang überhaupt niet geweten wat we aan het doen waren,’ herinnert Van Dijk zich. ‘Pas toen we echt miljoenen kijkers scoorden en al seizoenen bezig waren, en hij werd herkend op straat kreeg hij een idee wat voor programma het was. Toen werd het een beetje gevaarlijk ook,’ gaat Van Dijk verder. ‘Hij ging ineens ook acteren, ietwat over de top. En dat was niet goed. Daar hebben we echt moeten ingrijpen.’

De BN’ers tuinen massaal in de charme van de ‘Japanse’ journalist. Vermakelijke televisie, mooie recensies ook. Een citaat uit de Volkskrant: ‘Ze speelt haar rol voorbeeldig en spreekt grappig Engels, waardoor voortdurend hilarische misverstanden ontstaan.’ Over dat Ushi en Van Dijk raciale stereotypen bevat, dat er een bevolkingsgroep belachelijk wordt gemaakt, dat Wendy haar gezicht wit schminkt, valt geen woord te lezen. Daarover later meer.

Na het eerste seizoen kan Ushi en Van Dijk niet meer gemaakt worden in Nederland. Ushi is te beroemd, te bekend geworden en Wendy en haar team wijken uit naar het buitenland. ‘Het goeie daarvan was dat ik als Wendy, als fan, op de foto ging met een bekendheid. Binnen het uur zat ik er dan als Ushi weer tegenover. Ik rende naar m’n kamer, pruik op, make-up d’r op en binnen drie kwartier klaar. Geen miljoenenproductie, maar gemaakt met een klein en gedreven team.’ Op die manier interviewt Ushi onder meer Lionel Richie, Adele, Pamela Anderson, Kim Wilde, Jerry Springer en David Hasselhoff. Van Dijk schiet in de lach: ‘David Hasselhoff, haha! Ushi noemde hem David-has-a-lot, omdat-ie altijd in z’n zwembroek rondliep’. Haar favoriet? Donny Osmond, ‘Mijn beste interview ever.’ Waren er nooit zenuwen, met al die wereldsterren tegenover haar? ‘Slechts één keer,’ herinnert Van Dijk zich. ‘Bij Ruby Wax. Zij doet wat ik doe, zij is ook een Ushi, maar dan niet vermomd, zij weet hoe dit werkt. Ik dacht: zij gaat mij doorhebben.’ Die angst blijkt ongegrond. Ook Wax zal er uiteindelijk met open ogen intuinen, zoals ze er allemaal in al die seizoenen met boter en suiker ingaan. Dat de presentator daadwerkelijk slechts één keer zenuwachtig is geweest voor een interview valt echter te betwisten, dankzij een smeuïge anekdote van redacteur Van der Linden, die tegenwoordig niet meer actief is binnen de mediawereld. ‘We hadden Xander de Buisonjé als Ushi-kandidaat. Wendy ging de opnames in en door haar wit geschminkte gezicht heen werd ze ineens helemaal rood. Wij dachten: wat gebeurt hier nou? Ze vond hem heel leuk en toen heeft Bob van der Put (destijds ook werkzaam voor EndeMol, red.) geregeld dat Xander en Wendy elkaar die avond in een kroeg in Maastricht zouden ontmoeten. Zo is het begonnen tussen hen.’ 

Na drie seizoenen en een film (Ushi says: hi, 2001) gaat het typetje de ijskast in. Bij de uitreiking van de Gouden Televizier-Ring in 2008 maakt ze een comeback. Het blijkt een kick-off te zijn voor het nieuwe programma Ushi & Dushi dat een jaar later op RTL 4 wordt uitgezonden. Hierin maakt naast de Japanse Ushi de Antilliaanse weervrouw Lucretia haar opwachting – ook een typetje van Van Dijk. Tegelijkertijd volgt in diezelfde periode de eerste kritiek. Het Parool: ‘In een fatsuit en met blackface lokt zij BN’ers uit de tent. Binnen de Surinaamse en Antilliaanse gemeenschap is de imitatie ronduit slecht ontvangen.’ Van Dijk over deze serie: ‘We namen juíst de Nederlander op de hak. We waren heel scherp naar onszelf. Over onze manier van verjaardagen vieren, op vakantie gaan. Het was juist níet onze insteek om een Antilliaanse vrouw op een bepaalde manier neer te zetten, maar wilden juist de cultuurverschillen richting Nederland benadrukken.’ Nadien volgen nog andere spin-offs als Ushi & Loesie – waarin de als liefhebber van Nederlandstalige muziek vermomde Van Dijk onder meer met plat Amsterdamse tongval de legendarische vraag aan Marco Borsato stelt: ‘Wat is nou je slechtste liedje?’ – en Ushi & The Family, over de fictieve familie Leenders uit Tegelen. Het Ushi-hoofdstuk wordt afgesloten met de komische film Ushi must marry (2013). Ondanks een bijrol voor Patrick Demsey zijn de recensies niet best en wordt in diverse dagbladen gesproken over ‘raciale stereotypen’. Het Parool: ‘Wie lacht anno 2013 nog om een Japanse vrouw met splaakgeblek?’ NRC kopt: ‘Ushi, net zo fout als Zwarte Piet, waarom zwijgt -Nederland?’.

‘Ik heb er eigenlijk nooit kritiek op gehad,’ bekent Van Dijk. ‘Er kwamen juist veel Aziatische mensen naar me toe die met me op de foto wilden, en Ushi fantastisch vonden. En ook heel veel – nog steeds overigens – mensen die vanuit het buitenland naar Nederland zijn gekomen en op een of andere manier steun hebben gehad aan Ushi.’

Hoe dan ook: het programma kan nu niet meer gemaakt worden, vinden zowel Van Dijk als Van der Linden. ‘Op het moment dat je erachter komt, zeker in een tijd als deze, dat het kwetsend kan zijn voor een bepaalde groep mensen, dan moet je dat ook niet meer willen maken, dat snap ik heel goed,’ stelt Van Dijk. ‘Maar het is nooit, op geen enkele manier, bedacht met de insteek: we gaan een nationaliteit voor schut zetten. We maakten het veel meer vanuit de intentie te zoeken naar cultuurverschillen waardoor we dingen konden uitvergroten.’ Ze vervolgt: ‘Als je het nu hebt over stereotypen, en wanneer daar een ander licht op wordt geworpen, en mensen ervaren het daardoor als kwetsend, dan is de lol er wel af.’ Van der Linden vindt het vrij pijnlijk, als ze terugdenkt aan het spelen met deze stereotypen: ‘Verschrikkelijk eigenlijk, we deden alsof een Aziatische journaliste achterlijk is. Dat kan niet. Daar haakte dit format wel op aan. Maar,’ besluit ze, ‘je moet het ook in de tijdgeest zien.’ Daar heeft Van der Linden een punt. Ushi leidde rond de eeuwwisseling tot geen enkele ophef of gefronste wenkbrauw. Het was louter entertainment, goedgemaakt en extreem grappig. Twaalf jaar later keken we met een andere blik naar dezelfde materie, zo blijkt.

Dit artikel komt uit VARAgids 19, 2026. Vanaf dinsdag 5 mei in de winkel, op de mat en in de VARAgids-app. Nog geen abonnee? Lees de VARAgids al vanaf 38 cent per week.

In de VARAgids tv-encyclopedie wekelijks biografieën over oude en nieuwe televisieprogramma’s, aan de hand van de mensen die meewerkten of het presenteerden. We delen VARAgids-artikelen uit het archief die in deze encyclopedie thuishoren, wekelijks aangevuld met een nieuw verhaal. Bekijk alle verhalen op varagids.nl/tvencyclopedie