Tussen kunst en kitsch (1984 – heden)

Aan het programma is in 42 jaar nauwelijks iets veranderd. Het concept – antieke objecten voor de camera laten taxeren – blijkt onverminderd populair. 

Bekijk afleveringen van Tussen kunst & kitsch in de Schatkamer van Beeld & Geluid.

Het allereerste object dat in 1984 op de piepkleine tafel van Tussen kunst en kitsch belandt, is een zilveren creatie waarvan de functie niet meteen duidelijk is. ‘Wat moeten we hiermee?’ valt presentator Cees van Drongelen met de deur in huis. Het gaat om een plantenbak, onthult expert Bram Aardewerk. ‘Een sprekend voorbeeld van de jugendstil.’   

Van Drongelen knikt. Naast hem zit de eigenaar van het ding, een oudere vrouw in een blouse met zebraprint, een parelketting om haar nek. Twintig jaar eerder heeft ze 200 gulden voor het zilverwerkje betaald. Een domper: Aardewerk kan de precieze waarde ervan niet inschatten. ‘Maar wat ik je wel kan zeggen’, legt hij een pleister op de wonde, ‘is dat het meer dan 200 gulden is.’  

De eerste uitzending van Tussen kunst en kitsch verschijnt op woensdag 31 oktober van 1984 op de Nederlandse televisie. Het idee komt van Van Drongelen, die zich heeft laten inspireren door het Britse origineel Antiques roadshow. ‘De tijd was er rijp voor,’ blikte de inmiddels overleden presentator in 2002 terug in een interview met Trouw. ‘De modale Nederlander ging zich interesseren voor kunst.’  

Het concept van Tussen kunst en kitsch is eenvoudig maar, zo zou blijken, tijdloos: doodgewone mensen laten oude of antieke objecten voor de camera door deskundigen taxeren, waarna de vraag luidt: heeft het item een speciale geldelijke waarde of – en hier loopt het in veruit de meeste gevallen op uit – is het een prul? De opnamen vinden nog altijd plaats in musea door het hele land.     

In 1984 is het Singermuseum in Laren als eerste aan de beurt. Storm loopt het nog bepaald niet. Tijdens de lunchpauze gaat Van Drongelen hoogstpersoonlijk met een megafoon het dorp in om belangstellenden te ronselen. ‘Toen kwamen er uiteindelijk genoeg mensen om een programma te maken,’ zegt Mieke Zilverberg, expert van het eerste uur. 

Op de avond van de eerste uitzending zit de deskundige op het gebied van archeologie met haar familie voor de televisie. Het was de verjaardag van haar broer. Na een paar minuten ziet ze zichzelf in beeld verschijnen. Zilverberg was een van de acht oorspronkelijke experts van het programma, de enige vrouwelijke expert. ‘Tijdens die eerste opnamen had ik zwetende handjes,’ zegt ze nu. ‘Ik was vrij jong en had geen televisie-ervaring.’  

Haar eerste taxatie herinnert ze zich nog goed: een gouden oorbel van de Romeinse liefdesgod Amor, gemaakt in de tweede of derde eeuw na Christus. Waarde: ergens tussen de duizend en 1500 gulden.  

Welke objecten ze bij de opnamen zou krijgen voorgeschoteld, wist ze niet – en zo werkt het nog altijd. ‘Dat niet alles is voorgekookt, is de grote aantrekkingskracht van het programma’, zegt Zilverberg, ook nu nog een van de experts. ‘Je kunt je eigenlijk niet voorbereiden, het is elke keer een soort examen. Maar als je iets bijzonders ziet, gaat de adrenaline stromen. Alles wat je aan kennis hebt, komt dan naar boven.’  

Bijna 42 jaar na de eerste uitzending is Tussen kunst en kitsch niet meer weg te denken van de Nederlandse televisie. Op zondagavond trekt het programma nog altijd heel veel kijkers. Dat terwijl er in de loop der jaren nauwelijks wat aan het concept veranderde, zoals het parmantige vioolstuk waarmee het wordt geopend, gecomponeerd door Joop Stokkermans en uitgevoerd door het Metropole Orkest, altijd hetzelfde bleef.  

Goed, zo kleinschalig als tijdens de begindagen is het programma natuurlijk allang niet meer. Op een taxatiedag komen nu gemiddeld 850 mensen af, zo veel dat de tickets over verschillende tijdvakken worden verdeeld. Het werd anders simpelweg te druk, zegt Dorette Kuipers, de afgelopen jaren eindredacteur van Tussen kunst en kitsch.  

Toen Kuipers ruim vijftien jaar geleden gevraagd werd voor de functie, had ze even getwijfeld. ‘Ik dacht: wat voor handtekening kun je daar als maker nog onder zetten? In de 75-jarige geschiedenis van de Nederlandse televisie zijn er weinig programma’s die zo onveranderd zijn gebleven.’ Nu spreekt ze van een ‘wereldbaan’ – een die ze begin oktober vanwege haar pensioen moest opgeven. 

‘Het was een cadeau om tijdens de opnamedagen tussen al die mensen rond te lopen en daar een selectie uit te maken,’ zegt Kuipers. Waarom Tussen kunst en kitsch het volgens haar al zo lang volhoudt? ‘Het is positieve televisie met de nadruk op verhalen, die van mensen en objecten. Die combinatie is vrij uniek.’  

Niet alles bleef in de loop der jaren bij het oude. Presentator Van Drongelen werd in 2002 vervangen door Nelleke van der Krogt, zij op haar beurt in 2015 door Frits Sissing, het huidige gezicht van het programma. Verder zijn het nuanceverschillen tussen vroeger en nu. De tafel werd groter, na de eerste uitzending kwam er op een gegeven moment publiek op de achtergrond te staan.  

Daarnaast veranderde het tempo van het programma, zegt Kuipers. ‘In het begin ging het redelijk snel van het ene object naar het andere, maar in de loop der jaren is er meer aandacht gekomen voor het menselijke verhaal. Dat is ook wat ik als eindredacteur heb kunnen doen. We willen bezoekers bijvoorbeeld meer van begin tot einde volgen. Daar proberen we altijd een cameraploeg voor vrij te houden.’ 

Wat als het programma na al die jaren zelf op de taxatietafel kwam te liggen – wat is de waarde van Tussen kunst en kitsch bij het huidige tv-publiek? ‘Het grootste deel van de kijkers is met ons meegegroeid,’ zegt Kuipers, ‘maar ik hoor ook vaak dat het populair is onder studenten.’ Vooral tijdens de coronacrisis steeg de populariteit van het programma; het doorbrak toen de grens van twee miljoen kijkers.      

Nog altijd hopen de makers van Tussen kunst en kitsch op zo nu en dan een grote klapper, zoals het schilderij van de Russische expressionist Alexej von Jawlensky dat tijdens de opanmen in 2024 op een waarde van 300 duizend euro werd getaxeerd. ‘Maar de kern van het programma,’ zegt Kuipers, ‘zijn de lieve, leuke, aandoenlijke verhalen.’ 

Als de verhalen van de deelnemers dat niet bieden, is het aan de experts om de meegebrachte objecten tot leven te wekken. ‘Het gaat in eerste instantie om het verhaal van de eigenaar,’ zegt Zilverberg, ‘maar als dat wat saai is, staat het verhaal van de expert centraal. Dat moet je langzaam opbouwen richting de waarde. Je vertelt, vertelt, vertelt en dan – boem!’   

Dit artikel komt uit de VARAgids (editie 41, 2026).