Sport in beeld (1959–1966)

Journalist en historicus Ad van Liempt over de zeven jaar van Sport in beeld, dat eind jaren 50 van start ging en de voorloper bleek van Studio sport. 

Bekijk afleveringen van Sport in beeld in de Schatkamer van Beeld & Geluid.

De eerste uitzending van het programma Sport in beeld was op zondag 5 april 1959. Het was niet bepaald een productie om in het licht te zetten bij een feestelijk overzicht van de 75-jarige Nederlandse televisie, want er ging het een en ander mis. Op de eerste plaats: de beelden zijn wel te vinden in het fameuze archief van Beeld en Geluid, maar helaas, het geluid ontbreekt. We kunnen een stukje zwemmen zien, een stukje hockey en zowaar ook de Klassieker (die toen nog niet zo heette), Feyenoord-Ajax. De uitslag was 0-5, met drie doelpunten van Guus van Ham, een van Jan Seelen en een van Bennie Muller, maar de filmploeg die voor het wedstrijdverslag naar De Kuip was gestuurd had haar dag niet: de cameraman miste drie doelpunten. Van eentje had-ie nog net een flardje film, en slechts één was er vol in beeld. Dat matige resultaat had alles met de techniek te maken. De wedstrijd moest op film worden opgenomen, en film was duur destijds, als materiaal en ook om te ontwikkelen, dus een ploeg mocht maar een beperkt aantal minuten opnemen. Later werden cameralieden daar handig in, maar op 5 april zat het tegen. Dat filmen bleef trouwens lang een bron van ergernis: als de rol vol was en moest worden gewisseld, gebeurde dat, om overbelichting te voorkomen, in een zwarte zak. Dat omwisselen duurde altijd even, en de middenvoors uit die tijd kozen dat moment maar al te vaak uit om verrassend te scoren. 

Ook de presentatie van de eerste uitzending is verdwenen: live-elementen werden destijds niet opgenomen, dat gebeurde pas veel later, eigenlijk pas toen de videotechniek zo goedkoop werd dat-ie geen financiële belemmering meer vormde. Volgens het archief was Jan Cottaar, sportredacteur van de NRC en van de KRO, die zondag presentator. Hij zou dat om de beurt doen met Bob Spaak van de VARA, Herman Kuiphof van de VPRO en Koen Verhoeff van de AVRO.  

NTS 
Hun samenwerking, onder de vlag van de NTS, de voorloper van de NOS, was niet zonder slag of stoot tot stand gekomen. Omroepen waren opgericht om hun zuil te vertegenwoordigen, niet om samen te werken. Drie jaar eerder was het NTS-Journaal van start gegaan als eerste samenwerkingsproject en ook daar waren veldslagen aan de Hilversumse vergadertafels aan vooraf gegaan. In 1956 was er nog maar op drie dagen per week televisie te zien voor de ongeveer dertigduizend eigenaren van een toestel. Daar kwam elk jaar een avond bij, in 1959 ook de zondag – en dus moest er een zondags sportprogramma komen. De NTS had nog geen eigen mensen beschikbaar, de coördinatie van de uitzendingen was de eerste jaren in handen van Jean Smits van de AVRO.  

Vóór die 5e april 1959 is er overigens al heel wat sport op de televisie te zien geweest. Als de kans zich voordeed probeerde de NTS interlands op het scherm te brengen. Zo was de eerste hier uitgezonden interland die tussen Nederland en Zweden van 14 mei 1952, vanuit het Olympisch Stadion in Amsterdam. Ook een reportage met hindernissen: op het zwart-wit-scherm bleken het oranje van Nederland en het blauw van Zweden nauwelijks van elkaar te onderscheiden, allebei grijs. Bovendien had een van de drie camera’s een hinderlijke vlek midden in beeld, waar kijkers die de bal wilden volgen gek van werden. Het leidde tot een primeur: na rust werd ten behoeve van de televisie voor het eerst een witte bal in het spel gebracht. Vanaf 1956 heeft de NTS dankzij Europese partners kunnen regelen dat ze elk jaar in mei de finale mocht uitzenden van het toernooi om de Champions Cup, al snel omgedoopt tot Europa Cup. De eerste vijf jaar won weliswaar elke keer Real Madrid, maar het was een belevenis om sterren als Di Stefano, Gento en Puskas live in actie te zien. Bovendien: de NTS mocht die wedstrijden gratis uitzenden, pas in 1961 moest ervoor betaald worden. Voor de finale Real Madrid – Benfica, in 1962 in Amsterdam, tikte de NTS vijfduizend Zwitserse frank af, ruim zesduizend gulden. 

Miljoenste toestel 
Inmiddels had de televisie in Nederland een enorme vlucht genomen, door de welvaart natuurlijk, maar ook door het sterk gestegen programma-aanbod, met name qua nieuws en sport. In 1961 was het feest vanwege het miljoenste toestel, eind 1962 weer, maar nu waren er al twee miljoen. Dat schiep verplichtingen. Toen in mei 1963 landskampioen Feyenoord doordrong tot de halve finale van de Europa Cup, en tegen favoriet Benfica thuis 0-0 had gespeeld, sloeg in het land een ongekende Europa Cup-koorts toe. Met twee grote zeeschepen, de Waterman en de Grote Beer, reisden zestienhonderd supporters met hun club mee voor de return in Lissabon. De NTS wilde de wedstrijd graag uitzenden, maar al snel bleek dat het de Portugese televisie niet ging lukken het televisiesignaal over de Pyreneeën heen te krijgen. Dat leidde in Hilversum tot topoverleg tussen de technische mensen van de NTS en van de PTT, die maar één oplossing zagen: er zelf heen! Ze stuurden hun beste mensen met de opdracht in dat hooggebergte twee steunzenders te plaatsen. Dat viel niet mee. Ze moesten muilezels inzetten die vele honderden kilo’s aan apparatuur en onderdelen over smalle bergpaadjes droegen, alles om te voorkomen dat Nederland die woensdagavond zonder beeld zou zitten. Het lukte, de PTT leverde een puik tv-signaal, Herman Kuiphof was vanuit Lissabon goed te verstaan. Jammer dat Feyenoord met 3-1 verloor, maar Nederlandse voetballiefhebbers waren vol goede moed dat hun tijd nog zou komen.  

Niet alleen voetbal trok miljoenen kijkers naar Sport in beeld, ook een tot dan toe nagenoeg onbekende sport als kunstrijden leidde tot massale aandacht en bovenal tot geheel nieuwe gevoelens van nationale trots. Bij die telegenieke sport waren twee Nederlandse meisjes tot de wereldtop doorgedrongen, Joan Haanappel en Sjoukje Dijkstra, de in Friesland geboren dochter van een huisarts te Amstelveen. In 1959 won Sjoukje de eerste Nederlandse (bronzen) medaille in die tak van sport. Haar rechtstreeks uitgezonden kür werd plotseling onderbroken, de Duitse televisie stopte opeens met uitzenden. Duizenden Nederlanders in de rode vlekken, Hilversum werd overstelpt met reacties van boze kijkers. Dat was allemaal vergeten toen Sjoukje in 1964 de eerste Nederlandse gouden medaille ooit op de Olympische Winterspelen won. 

Schaatsen 
Het hardrijden op de schaats kreeg voor de camera’s van Sport in beeld een nieuwe dimensie in 1966. Nederland had de eerste kunstijsbanen aangelegd en dus kon er voor het eerst sinds de strenge winter van 1905 een Europees kampioenschap in eigen land worden gehouden. Op 22 januari 1966 was het zover, en volgens schaatshistoricus Marnix Koolhaas werd die dag het Oranjegevoel geboren. Toen de schaatsers, onder wie de twee Nederlandse toptalenten Ard Schenk en Kees Verkerk, zich gingen inrijden op de baan, zagen ze opeens duizenden supporters op de tribune, en velen van hen in het oranje – dat was nooit eerder gebeurd. Het verloop van het toernooi wakkerde het enthousiasme alleen maar aan. Schenk op 1, Verkerk op 2 – een ongekend succes. Verkerk deed op de afsluitende tien kilometer een verwoede poging Schenk van de eerste plaats te verdrijven, maar midden in zijn race stapte hij op een blokje en kwam ten val, precies bij het reuzenspandoek met zijn eigen plaatsnaam PUTTERSHOEK. Hij schaatste dapper door, maar er ging een zucht van teleurstelling door heel Nederland. Iedereen zat aan de buis gekluisterd. In Hilversum zette de regie een gloednieuw apparaat in: de herhalingsmachine. Het duurde even, in Deventer keek commentator Bob Spaak naar zijn monitor en riep vertwijfeld uit: ‘Och Keessie, m’n jongen, daar val je alweer.’ Een onvergetelijk moment van nationale consternatie. 

Bob Spaak 
Later dat jaar meldden de kranten dat Bob Spaak, een alom gerespecteerd vakman, was benoemd tot de eerste chef van NTS-Sport. Hij mocht een professionele afdeling opbouwen, die niet afhankelijk was van de omroepen, maar eigen mensen kon aantrekken en een eigen journalistiek beleid kon gaan voeren. Commentatoren als Herman Kuiphof en Koen Verhoeff bleven verslag doen, maar er kwam ruimte voor talenten als Theo Reitsma, presentator Henk Terlingen (die de vrijheid kreeg om de zondagse voetbaluitzending te presenteren met een Ajax-speldje op het revers), verslaggever/presentator Mart Smeets en, achter de schermen, regisseur Martijn Lindenberg, die in zijn vak de wereldtop zou bereiken. 

Het bijzondere van Bob Spaak was dat hij door zijn ondergeschikten geprezen én gevreesd werd, en dat hij het relativeren tot kunst had verheven. Hij vond veel dingen in en rond de sport overdreven gedoe, hij probeerde zijn presentatoren te behoeden voor sterallures. Toen Mart Smeets een keer, in de jaren 70, in een wat al te flamboyant overhemd de uitzending had gepresenteerd, kreeg hij de dag te horen: ‘Wist je dat er in Amsterdam winkels zijn waar ze normale overhemden verkopen? Je moest maar eens twee weken niet in beeld.’ 

Bob Spaak heeft het bij zijn programma, dat in 1966 de naam Sport in beeld afschafte en pas in 1969 Studio sport ging heten, tot 1982 volgehouden. Toen ging hij met pensioen. 

Dit artikel komt uit de VARAgids (editie 45, 2026).