Spijkers met koppen (1988-heden)

Radioprogramma Spijkers met Koppen brengt al jarenlang een mix van cabaret en politiek. Voorganger In de Rooie Haan daarentegen bracht politiek en cabaret. Wanneer moest het anders, en waarom?

'Voor Henk Kamp zijn dit behoorlijk zware tijden/ het schaliegas, dat blijkt een heikel punt/ maar hij blijft beleefd goedmoedig strijden/ dus een prijs is hem ook zeer gegund/ Maar deze eer is toch wat twijfelachtig/ qua collega's wordt hij niet bepaald verwend/ de beste van dit kabinet, godallemachtig/ is als de beste drummer van de Jostiband/ Spijkers met Koppen zet op zaterdag de zaken op een rij/ Spijkers met Koppen, we spijkeren je bij.'

Zoals de traditie voorschrijft, besluit radioprogramma Spijkers met Koppen elke uitzending met het zogenoemde 'Spijkerlied': een wekelijks wisselende, actuele tekst op steeds dezelfde melodie, gezongen door cabaretière Hanneke Drenth (in 2026 Aron Elstak, red.). Het lied is de uitsmijter van een populaire VARA-radioshow die op zaterdagmiddag rechtstreeks vanuit café The Florin in Utrecht wordt uitgezonden en nieuws, politiek en cabaret op een toegankelijke wijze vermengt. Hetzelfde had je jaren geleden kunnen zeggen van zijn voorloper, dat legendarische radioprogramma waarmee Spijkers minstens zoveel overeenkomsten – zoals het slotlied – als verschillen telt: In de Rooie Haan.

In de Rooie Haan (1974–1988) fungeerde, als we citeren uit het boek VARA. Biografie van een omroep van mediahistoricus Huub Wijfjes, als 'ankerpunt voor ieder die met politiek bezig was.' En dat waren er veel, in die jaren van het kabinet-Den Uyl: wekelijks kluisterde het programma anderhalf miljoen luisteraars aan hun radiotoestel. De opnames vonden plaats in een nagebouwd café, compleet met bierkraan en jeneverkruiken, waar behalve alcohol ook ruimte werd geboden aan verdovende middelen. Dat wil zeggen: tegen het eind van elke uitzending nam hippie Koos Zwart plaats achter de microfoon om de dagkoersen van verschillende soorten hasj en wiet voor te lezen. Zwarts moeder was nota bene minister van Volksgezondheid en Milieuhygiëne Irene Vorrink, die in 1976 aan de wieg stond van het tolerante Nederlandse drugsbeleid, dat voortaan onderscheid zou maken tussen softdrugs en harddrugs.

De presentatie van In de Rooie Haan lag in handen van drie personen met uitgesproken linkse sympathieën: Wim Bosboom, dj Felix Meurders en actrice Nelly Frijda. Frijda zong wekelijks het slotlied en liet al doende horen hoezeer In de Rooie Haan niet alleen de nadruk legde op politieke aangelegenheden, maar ook hoe het daarin stelling nam. Voor een uitzending in 1976 nam studiogast en televisiepresentator Rudi Carrell het lied voor zijn rekening, en de tekst die hem werd aangereikt, luidde zo: 'Kok en Lubbers zitten samen in de prijsspiraal/ de broekriem moet weer strakker aan, maar dan voor allemaal/ de koopkracht gaat maar achteruit, het volk wordt ook rebels/ want Jan Modaal die heeft geen riem, die heeft alleen bretels/ Zo is het gebeurd, zo is het gedaan, we waren erbij voor de Rooie Haan.'

Nederland was opgedeeld in zuilen, en In de Rooie Haan, 'de propagandamachine van de PvdA', hing als een luidspreker om het meest linkse exemplaar. Terwijl PvdA-politici lid waren van het VARA-bestuur (tot 1980), maakte de eindredacteur van het programma deel uit van de partijleiding. Voor deze Jan Nagel – want hij is het – begint de geschiedenis van In de Rooie Haan, en dus ook van Spijkers met Koppen, al in de jaren 60. 'Je kreeg de kraakbeweging, de Vereniging van Dienstplichtige Militairen, de studentenvakbeweging – er was van alles aan de hand in het land. In 1969 hebben wij een nieuw programma gemaakt: Dit is het begin, een actieprogramma voor jongeren.' Na vier jaar merkte Nagel dat de formule sleets raakte. Hij kwam op ander idee: een spraakmakende show met veel aandacht voor politiek. 'In de Rooie Haan was erop gericht om nieuws te maken. Wat erg nieuw was, was dat ministers op hun vrije zaterdag naar de studio kwamen. Dat was voorheen ongebruikelijk.'

Felix Meurders koestert warme herinneringen aan het programma. 'Bij In de Rooie Haan heb ik het journalistieke handwerk geleerd,' vertelt hij. 'Het was een fenomeen en zorgde elke week, als koning eenoog in het land der blinden, voor reuring. Wekelijks werd er nieuws gemaakt. Daar werden ook trucs voor uitgehaald. Zo stuurde een minister pas op vrijdagavond laat een brief met plannen naar de Kamer, terwijl er natuurlijk geen Kamerlid meer aanwezig was. Had hij de Kamer wel als eerste geïnformeerd en kregen wij zo op zaterdag toch de primeur.' Het linkse imago van het programma – christendemocratische politici als Dries van Agt weigerden elke uitnodiging – klopte maar ten dele, vindt Meurders. 'Omdat de VARA toen sterk gelieerd was aan de PvdA, was het vrij eenvoudig om bewindslieden in de uitzending te krijgen. Maar elke gast – geloof me: ook een PvdA'er – werd kritisch ondervraagd. Politici van andere partijen kwamen graag. Hans Wiegel vond het juist leuk om een vijandig gezind publiek tegenover zich te hebben. Dat daagde hem uit.'

De populariteit van In de Rooie Haan hield lang aan, maar halverwege de jaren 80 kwam de klad erin. De cijfers waren gezakt naar 500.000 luisteraars per aflevering. 'Je mag rustig zeggen: de succesvolle formule was uitgewerkt,' stelt Nagel, die het eindredacteurschap inmiddels had overgedragen aan Ger Ackermans. 'Er was een ander tijdperk aangebroken, er ontstond behoefte aan een andersoortig programma.' Dat kwam het toenmalige omroepbestuur goed uit. De VARA kampte met een drammerig, negatief imago en, van praktischer aard, met geldproblemen. Eind 1985 ging het bestuur de banken langs om de acute geldnood te verhelpen. De bezem moest erdoor, en de man die hem ging hanteren, werd – op 30 november, na enig gesteggel – Marcel van Dam.

Als PvdA-Kamerlid, oud-staatssecretaris in het kabinet-Den Uyl en niet te vergeten ex-presentator van VARA-programma's als Ombudsman en Achter het nieuws bezat Van Dam over de juiste politieke kleur. Als nieuwe VARA-voorzitter maakte hij echter al snel duidelijk dat de omroep minder politiek diende te bedrijven. De VARA moest gewoon weer goede programma's maken voor een zo groot mogelijk publiek: programma's die niet 'belerend [zijn], prekerig of vooringenomen', want de sociaal-democratie was 'eerder een levenshouding dan een leer'. De haan moest anders gaan kraaien.

Van Dam: 'Toen ik in 1985 bij de VARA kwam, hing er een ruzieachtige sfeer en er woedde een richtingenstrijd. Dat had de omroep bij het publiek een slecht imago bezorgd. Als ik zelf naar Achter het nieuws keek, dacht ik vaak: wat heb ik nu weer verkeerd gedaan?' Hoewel de VARA vaak terecht in de rabiaat linkse hoek werd geduwd, ging dat volgens Van Dam niet op voor In de Rooie Haan. 'Natuurlijk waren er politici die niet wilden komen, maar niet-PvdA'ers waren vaak heel tevreden over hoe ze er werden behandeld.' Hoe dan ook, de nieuwe voorzitter wilde de omroep weer in de gunst van de kijker en luisteraar krijgen. Dat intern al werd gesproken over het einde van In de Rooie Haan toen Van Dam aantrad, was een gelukkig toeval. 'Ik kan niet ontkennen dat het me goed uitkwam en toen was de beslissing snel genomen.'

Van Dam droeg eindredacteur Ackermans op een nieuwe opzet te bedenken. Niet langer dienden op maandagochtend de krantenkoppen gehaald te worden, de kern moest voortaan bestaan uit cabaret. Het onderdeel 'De stamtafel', waarin wekelijks een stel commentatoren – onder wie Van Dam zelf – de gebeurtenissen van de afgelopen dagen op de korrel namen, zou promotie krijgen. Van Dam: 'De rol van cabaret moest groter, vond ik. Dat paste in het beleid dat ik voor ogen had. De commerciële omroepen zaten eraan te komen en daar moesten we een alternatief voor bieden. En dat zat 'm niet in grote showprogramma's, want die waren veel te duur.'

De persoon die de omslag met Ackermans moest vormgeven, was de jonge cabaretier Jack Spijkerman. Spijkerman had naam gemaakt met zijn radioprogramma De steen en been show en schreef al grappen voor 'De stamtafel'. 'Als luisteraar vond ik In de Rooie Haan geweldig,' zegt Spijkerman, terugblikkend. 'Ik raakte erbij betrokken via het cabaret, dat mede werd bedacht door Fred Florusse. Aanvankelijk alleen om grappen te bedenken. Het publiek bestond destijds vooral uit bloemetjesjurken en daar wilde men bij de VARA iets aan doen. In de Rooie Haan werd sleets en voorspelbaar, er moest vernieuwing en verjonging komen.' Spijkerman kreeg een aantal voorwaarden mee. 'Het programma moest journalistiek zijn, van locatie worden uitgezonden en cabaret moest een prominente rol spelen om zo een jonger publiek te trekken. Ik heb toen diverse gesprekken gevoerd, met Willem van Beusekom, Karel Roskam, Max van Weezel en Cees Grimbergen, om er een paar te noemen. En met Fred Florusse, over het cabaret.'

Tijdens dit proces kwam In de Rooie Haan onverwacht aan zijn einde. De laatste uitzending zou plaatsvinden in september 1988, maar op 25 juni van dat jaar speelde het Nederlands elftal de EK-finale tegen de Sovjetunie – een zaterdag. De zenderredactie van Radio 2 schrapte daarom de uitzending van In de Rooie Haan, waarop de VARA-medewerkers luidkeels protesteerden: ze voelden zich 'genaaid'. Het protest lekte uit naar de pers, waarop Van Dam het programma per direct stopzette.

De opvolger van In de Rooie Haan werd Buro Noodzaak van Spijkerman en Florusse, die de naam met ingang van 1 oktober 1988 veranderden in Spijkers met Koppen. Zoals afgesproken, lag de nadruk op humor. Spijkerman: 'Om me vrij spel te geven, had het oude cabaret ontslag genomen. Een aantal van hen kwam terug in de nieuwe opzet, maar er was ook vers bloed: Jeroen van Merwijk, Karin Bloemen, Coen van Vrijberghe de Coningh. Daarna volgde een lange stoet cabaretiers, onder wie Erik van Muiswinkel, de jongens van NUHR, Diederik van Vleuten. We begonnen met diverse presentatoren vanuit café Zeezicht [nu café The Florin] in Utrecht, maar al snel werd besloten dat het voortaan met twee moest. En er werd me een Rotterdamse dame [als columniste] toegewezen: ene Carrie. Aanvankelijk zag ik dat helemaal niet zitten, maar na een ontmoeting met haar was ik helemaal om.'

Spijkerman bleef zoeken naar geschikte cabaretiers voor zijn nieuwe programma. Tijdens de finale van het Leids Cabaret Festival 1989 feliciteerde hij Dolf Jansen, een relatief onbekende cabaretier die zojuist met Hans Sibbel de jury- en de publieksprijs had gewonnen. 'Ik was toen een jochie van een jaar of 22, 23,' herinnert Jansen zich. 'Jack was een van de grote namen van het geëngageerde theater. Ik denk dat het een jaar later was dat hij vroeg of ik wilde meedoen met het cabaret van Spijkers met Koppen. Ik zei meteen ja, maar dan wilde ik wel een column doen. Want de anderen, Ellen Pieters bijvoorbeeld, hadden typetjes in hun repertoire en hadden al scène-ervaring. Ik niet. Toen ben ik begonnen met mijn columnserie Vijf voor twaalf, waarin ik elke aflevering begon met: "Het is vijf voor twaalf voor..." en dan het onderwerp. Dat was mijn eerste echte column op de radio.'

In Utrecht zag Felix Meurders het publiek jonger, hipper en studentikozer worden. Als hij het belangrijkste verschil tussen Spijkers met Koppen en de voorganger moet benoemen, kiest hij voor de uitvoering. 'Er is veel meer ruimte voor spontaniteit,' zegt Meurders. 'Bij In de Rooie Haan werd het draaiboek tot op de letter gevolgd – overigens een razend knappe prestatie. Spijkers is minder gericht op het maken van nieuws. De opbouw is daarom minder strak, waardoor het programma vaak een verrassend verloop kent.'
Jansen, als politiek bewuste puber een fervent luisteraar van In de Rooie Haan, legt de nadruk elders. 'De overwegend politieke gesprekken,' antwoordt hij. 'Er hing een sfeer van linkse overtuiging. Weliswaar schoven ook VVD'ers aan, maar ach, die stapten daarna weer in hun BMW om naar de hockeyclub te rijden, die maakten zich niet druk om een paar langharige jongeren en vrouwen zonder bh.' Heel anders dan Spijkers met Koppen, benadrukt Jansen, die in 1999 Jack Spijkerman – druk met televisiewerk voor De nachtshow en later Kopspijkers – opvolgde als presentator van het programma. 'Het interesseert me niks of Roemer er zit, zoals van de week, waar niks uitkwam, of een VVD'er. Ik luister naar iemand en reageer daarop.' In oud-Rooie Haan-man Meurders bespeurt hij geen linkse restanten van weleer. 'Ik denk dat het zelfs eerder andersom is. Felix is de journalist die de vragen stelt, en ik ben degene die het niet kan laten om zijn mening te geven, bijvoorbeeld over klimaatverandering, of het eten van vlees.' Speelt politieke kleur dan helemaal geen rol? 'Nee. Wij willen iedereen aan tafel. Wij willen Wilders heel graag, en Rutte. Wat anders? Een stel PvdA-gasten uitnodigen en hun zegje laten doen? Dat is toch volstrekt oninteressant. De goede mix, die maakt het sterk.'

Dit artikel komt uit de VARAgids (2013).