Postbus 51 (1969–2010)

De rijksoverheid heeft onder de noemer Postbus 51 talloze spotjes uitgebracht. Een Gouden Loeki hebben ze nooit opgeleverd, maar ze geven wel een mooi tijdsbeeld.

Een man zit op een grasveld. Hij kijkt de kijker aan en zegt dat 'u en ik' niet de personen zijn die papiertjes of peukjes in de natuur achterlaten. 'Want u en ik zijn milieubewust, toch? Maar waar komt die rotzooi dan vandaan?' De camera zoomt uit en de man blijkt te midden van allerlei zwerfvuil te zitten.

Het is 1972. Premier Barend Biesheuvel leidt een kabinet van ARP, KVP, CHU en VVD. De jaren van wederopbouw zijn zo goed als voorbij. Kinderen drinken doordeweeks nog wel voornamelijk ranja, al dan niet met een rietje, maar de eerste kleurentelevisies hebben al hun intrede in de huiskamers gedaan. Het is ook tijd om ons weer bewust te worden van de wereld om ons heen. De Club van Rome heeft net gewaarschuwd voor te veel productie en milieuvervuiling.

Het rotzooi-spotje doet, heel 'modern', een beroep op de verantwoordelijkheid van de burger. Maar Vadertje Staat die weet wat goed is voor zijn 'kinderen' (de burgers) is er ook nog. Een jongen en een meisje vragen zich in de vorm van twee poppen – De Fabeltjeskrant heeft net zijn eerste successen gevierd – af wat te doen als je wel de hersenen maar niet het geld hebt om na de middelbare school naar de universiteit te gaan. Geen nood, zegt Vadertje Staat, die hen in zijn handen houdt, voor hen is er studiesteun, die wel voor 31 januari moet worden aangevraagd. En dé autoriteit, de dokter in zijn witte jas, wijst Nederland op het belang van dagelijkse hygiëne voor kinderen. Niet meer een week lang in hetzelfde ondergoed rondlopen, het motto is nu 'lekker schoon, dagelijks schoon ondergoed' – 'OQ' en dat staat voor 'Ook U'.

Met het PvdA-kabinet van Joop den Uyl heet tussen 1973 en 1977 de verbeelding aan de macht te zijn. Er komen spotjes voor de museumjaarkaart die het museumbezoek moeten stimuleren, presentator Koos Postema roept als bekende Nederlander op 'zuinig met energie' te zijn door 100 kilometer te rijden waar hij 'makkelijk 130' kan halen' en rokers worden niet vermanend, maar stimulerend toegesproken: 'Mik op nul'.

Het zijn ook de jaren van gijzelingen en trein- en vliegtuigkapingen. Maar spotjes over veiligheid gaan over een ander soort veiligheid dan nu: brandpreventie (vaste tagline van een getekend brandweermannetje: 'denk aan de 3 o's: onvoorzichtigheid, onwetendheid en onachtzaamheid'), veiligheid in huis (de opkomende doe-het-zelver!) en veiligheid in het verkeer (de verplichte brommerhelm).

Jan Jongbloed is als keeper die twee WK-finales heeft meegemaakt een bekende Nederlander. Iedereen weet dat hij van vissen houdt. Hij is daarom de aangewezen man om te vertellen over de viskaart die de visakte vervangt. Met vet Amsterdams accent: 'Je kunt wel zien dat die door een echte sportvisser is bedacht.' Later komt er een campagne die duidelijk maakt dat vissen zonder viskaart 'een rotstreek' is.

De gewone man, gebukt onder de gevolgen van de oliecrisis van 1973 en de kabinetten Van Agt I t/m III, gaat nog steeds vooral op vakantie in 'vakantieland Nederland', ook al maken spotjes met kale bomen en aangetaste beelden duidelijk dat bossen en monumenten in eigen land door een nieuw fenomeen worden bedreigd: zure regen. En dan is er nog de vakantiespreiding die ervoor moet zorgen dat hij in de zomer niet met iedereen tegelijk vertrekt en dus in de file staat. In de tussentijd droomt hij van het winnen van het half miljoen – in guldens – in de Staatsloterij, die in deze tijd kan volstaan met een simpel spotje met de namen van verre bestemmingen als Miami op het vertrekbord van een vliegveld.

Thuis zit de gewone man met een geëmancipeerde vrouw, die tussen 1972 en 1979 is aangestoken door het spotje voor het boekje Voor vrouwen, dat vrouwen ondanks gedachten als 'Henk ziet me aankomen' duidelijk probeert te maken dat er meer is dan het huishouden. Hoewel, hij blijft toch degene die werkt en het geld binnenbrengt. Tenminste, als hij niet tot de honderdduizenden hoort die werkloos zijn. Maar dan is het zijn vrouw, van wie in een spotje alleen de handen te zien zijn, die hem probeert over te halen zich te laten omscholen.

De werkloosheid, bezuinigingen én de discussie over plaatsing van kruisraketten – Ruud Lubbers is nu premier – zorgen voor sociale onrust en demonstraties.

En dus wordt volksschrijver Simon Carmiggelt ingezet om gezeten op een bankje op het Binnenhof rustig te vertellen dat de democratie nog zo slecht niet is, maar niet ideaal. Vandaar, zo haalt hij een Engelse schrijver aan, 'twee hoeraatjes voor de democratie. Niet drie'.

En dan is er een 'nieuwe ziekte die zich verspreidt via seks'. Een animatiefilmpje eind jaren 80 met een bij die van bloem naar bloem vliegt en ineens dood neervalt, maakt duidelijk dat wie seks heeft met verschillende mensen risico loopt op deze nieuwe 'ongeneeslijke' ziekte. 'De naam is aids.'

De eerste jaren wordt er niet alleen gewaarschuwd maar ook begrip gevraagd: televisiedokter Aart Gisolf legt uit dat mensen die in hun beroep met bloed te maken hebben zich geen zorgen hoeven te maken, zolang ze maar goede voorzorgsmaatregelen nemen. En de campagne 'Van een beetje begrip heeft nog nooit iemand aids gekregen' laat zien dat buren iemand met aids niet hoeven te negeren, maar gerust een hand op zijn schouder kunnen leggen.

Daarna kan de jeugd onder de noemer 'ik vrij veilig of niet' met humor worden gewezen op het belang van condooms: een meisje en jongen rollen tijdens een heftige vrijpartij van de bank, terwijl Laurel en Hardy vanaf de tv toekijken. Als de jongen haar onderbroek wil uitdoen zegt het meisje: 'Doe jij nog wat aan, dan doe ik nog wat uit.'

Er is, terwijl onder Kok I gouden economische jaren aanbreken, nog meer humor. Sterrenkundige en cultpresentator Chriet Titulaer levert zijn bijdrage aan 'Een beter milieu begint bij jezelf' door naakt in een regenton een van zijn tuiniertips te geven en te vertellen over het nut van regenwater in de tuin. De Belastingdienst laat weten dat ze het 'niet leuker, wel makkelijker' kunnen maken, maar huurt voor een glimlach wel actrice Olga Zuiderhoek in als typetje dat uit is op belastingvoordelen en de Belastingdienst met telefoontjes bestookt. Over drankmisbruik worden geen grapjes gemaakt, want 'drank maakt meer kapot dan je lief is'. Met Phil Collins' Do you know, do you care? uit 1982 er keihard tussendoor zegt een afgepeigerde vrouw over haar zogenaamd overwerkende man dat ze het niet meer ziet zitten. 'Altijd die drank.'

En de roker is een outcast geworden. 'Laat een ander niet meeroken' is de pay-off van een spotje waarin een man snel zijn sigaret inslikt als zijn collega's binnenkomen.

Rond de jaarwisseling van 1999-2000 dreigt volgens deskundigen het 'millenniumprobleem'. Computersystemen zouden van slag raken. In een spotje maakt de overheid duidelijk dat de meeste problemen rond de bug zijn opgelost en dat – je weet maar nooit – diensten als ambulances en politie klaar staan. 'Dat geeft de burger moed,' zegt een kelner. En ook andere autochtone 'doorsnee'-Nederlanders als een marktkoopman zeggen er vertrouwen in te hebben. Maar na de zin 'Het millennium. Nederland is voorbereid' mag een vlotgebekte Amsterdamse oude vrouw nog haar zegje doen: 'Nu, dat zal toch wel zeker.' Met kennis achteraf zie je daar een onbedoeld signaal van de sluimerende onvrede over de 'oude politiek', die twee jaar later tot een eerste uitbarsting komt met de opkomst van Fortuyn – met uiteindelijk Jan Peter Balkenende als grootste politieke winnaar.

Het geeft ook te denken dat het edele beroep van leraar en onderwijzer zo onaantrekkelijk is geworden dat een campagne als 'Leraar, elke dag anders' nodig is. Hoeveel mensen zullen zich aangesproken hebben gevoeld door bijvoorbeeld het filmpje waarin een onderwijzer in het fietsenhok een zoenend stelletje vraagt van zijn fiets te gaan?

Het wordt er na 11 september 2001 niet leuker op. Overal dreigt ineens gevaar en is de veiligheid van Nederland in het geding. Er komt een spot met een fabriekshal, die is ingericht met huishoudelijke apparaten en waarin achter elkaar de watertoevoer, de verwarming en de elektra uitvallen. Voor dergelijke situaties – 'Denk vooruit!' – is het noodpakket ontwikkeld om een paar dagen zonder voorzieningen en zonder hulp van buiten te overleven – alsof de dagen van de atoombom weer terug zijn. Zelfs voor het vertrouwde griepje moet in 'Grip op griep' worden gewaarschuwd: handen wassen, want er dreigt een pandemie! Natuurlijk is Nederland ook 'tegen terrorisme'. 'Steeds meer professionals' werken daarom samen. Zo is er de ondernemer die in de gaten houdt dat er geen gevaarlijke stoffen uit zijn magazijn verdwijnen. 'Hé, waar is die jerrycan gebleven?' Als dat maar goed afloopt.

Wat kost het en wat levert het op? Het laatste jaarverslag over de Postbus 51-spotjes meldt dat de rijksoverheid in 2009 ruim 11 miljoen euro uitgaf om zijn boodschappen uit te dragen. Meer dan driekwart van de mensen herkent de spotjes, maar amper de helft kan een spotje noemen. De spotjes hebben het meeste effect als ze informatie overdragen. Ze zorgen echter nauwelijks voor gedragsveranderingen: de meeste kijkers hebben niet het idee dat het over hen gaat als de rijksoverheid iemand op bepaald gedrag aanspreekt. Wat dat betreft is er niet veel veranderd sinds de rotzooi-spot.

Dit artikel komt uit de VARAgids (2011).