Overspel (2011-2015)

Aan de vooravond van het tweede seizoen Overspel sprak de VARAgids met de makers over de totstandkoming van het seizoen – en de Amerikaanse remake.

Frank Ketelaar, hoofdregisseur en scenarioschrijver van Overspel: 'Waar ik was toen ik hoorde dat Overspel een tweede seizoen kreeg? Dat weet ik niet meer. Dat is dik twee, drie jaar geleden. Het was niet meteen duidelijk, in ieder geval. Robert weet beter hoe dat ging.'

Robert Kievit, hoofd Drama van de VARA, bedacht met Ketelaar de personages en de verhaallijnen: 'Het ging redelijk organisch. In Denemarken zeggen ze: ga maar drie seizoenen maken van Borgen, maar in Hilversum wordt dat per seizoen bepaald. Toen Overspel zowel bij pers als publiek een succes bleek, werd het snel concreet. Vanuit de VARA hebben we de netmanager van Nederland 1 voorgesteld om een tweede seizoen te maken. Die was vóór. Als eerste heb ik toen Frank gebeld.'

Albert Jan van Rees, gastregisseur: 'Ik kreeg een mailtje van Frank: of we eens konden lunchen. In George, een restaurant in Amsterdam, vroeg hij of ik het leuk zou vinden om een aantal afleveringen van Overspel II te regisseren. Ik was vereerd. Ik keek al naar Overspel, gewoon als fan. Het was zeker een speciaal moment, ook omdat de eerste reeks zo goed was ontvangen. Het is de top van het Nederlandse televisiedrama.'

Kievit: 'Bij het verzinnen van Overspel hielden Frank en ik er rekening mee dat er misschien ooit een tweede seizoen zou komen. Dat hadden we bij een eerdere serie, Vuurzee, niet gedaan, wat nogal wat problemen had opgeleverd. Toch wilden we seizoen 1 niet met een cliffhanger eindigen, dat was onze eer te na. Het moest een echt einde krijgen.'

Ketelaar: 'De moeilijke vraag was: hoe verder? Wat willen we nog? Daar hebben Robert en ik tijdens bijna wekelijkse strandwandelingen en autoritten eindeloos over gepingpongd.'

Kievit: 'Overspel I was ontstaan door ontzettend lang na te denken waar we het over wilden hebben. Op weg naar een strand kwamen we opeens met dat zinnetje: wat als de vrouw van de officier van justitie verliefd wordt op de advocaat van de tegenpartij? Voor Overspel II vonden we ook zo'n zinnetje. Nee, ik ga 'm niet verklappen.'

Ketelaar: 'Hoe minder je weet, hoe leuker het is. Het wordt héél spannend. En weer is er sprake van overspel, ja. Het is een klassiek thema dat vele verschijningsvormen kent. De hele cast is hetzelfde. Wel zijn er een paar nieuwe rollen, omdat de verhaallijnen dat nodig hadden. Freek Brom speelt een wethouder in Amsterdam, Mimoun Oaïssa speelt een officier van justitie, Kees Boot is een politieman.'

Kievit: 'We hebben heel even met het idee gespeeld om het thema van overspel te behouden, en een compleet nieuw verhaal te verzinnen. Maar we wilden toch met deze cast en personages door.'

Ketelaar: 'Ik hou van die personages. Het zijn mijn kindjes. En ook die van de acteurs, want zij zijn er inmiddels mee samengesmolten. Als ik een scène met Huub Couwenberg schrijf, dan hoor ik de stem van Kees Prins in mijn hoofd.'

Kievit: 'De personages hebben nu een geschiedenis. Wat ze doen in seizoen 2, moet organisch voortkomen uit seizoen 1. Er is een boel gebeurd tussen de families van Iris en Pepijn van Erkel (gespeeld door Sylvia Hoeks en Ramsey Nasr) en Willem en Elsie Steenhouwer-Couwenberg (Fedja van Huêt en Rifka Lodeizen), dus de motieven liggen voor het oprapen.'

Ramsey Nasr: 'Pepijn is een soort Pepijn 2.0 geworden. Hij is net iets verbetener. Hij heeft zich vastgebeten in zijn liefde voor Iris, die hij maar niet kan vergeten, en hij neemt maatregelen die in overeenstemming zijn met die promotie, zal ik maar zeggen.'

Kievit: 'Centraal blijft de verhouding tussen de hoofdpersonages: de driehoek Iris-Willem-Pepijn. Aan het eind van aflevering 1 gebeurt iets schokkends dat de personages tot actie brengt. Zoiets heb je altijd nodig bij drama. Het is de steen in de vijver die steeds grotere rimpelingen veroorzaakt.'

Nasr: 'Ik vind Pepijn een sympathieke man, die opkomt voor zijn gezin. En voor zijn vrouw, en de liefde. Tijdens seizoen 1 kwamen wildvreemden – vooral vrouwen – ineens dichterbij geschuifeld om te zeggen: "Wat ben jij naar." Maar dan denk ik: zíj begon.'

Ketelaar: 'De stijl en de personages maken een serie. Die verander je niet.'

Van Rees: 'Bij een tweede gesprek, bij Stanislavksi in de Stadsschouwburg in Amsterdam, vertelden Frank en Robert hoe ze het wilden doen. Ze zeiden dat ze het op de Amerikaanse manier wilden aanpakken: Frank zou eindverantwoordelijk blijven, als een soort showrunner. Hij zou zes afleveringen regisseren, waaronder de eerste en de laatste, en ik vier.'

Ketelaar: 'Uitgangspunten voor de regie staan in een regiebijbel die we al voor seizoen 1 hadden opgesteld.'

Van Rees: 'Die bijbel van Frank kwam in dat gesprek ook terug. Er stonden twaalf regels in. Zoals: er moet altijd beweging zijn – of de camera beweegt, of de personages. Dan krijg je het gevoel dat het drama doorloopt, dat het leeft.'

Ketelaar: 'Je kunt acteurs aan een tafel laten zitten, maar je kunt ze ook door een gang laten lopen.'

Van Rees: 'Het moet ook heel filmisch zijn, met een camera die altijd meegaat. En in de montage mag nooit rust of verstilling optreden. Als je kijkt naar Franks werk, dan komt dat terug. Hij is snel verveeld. Als iets te lang duurt, moet het korter en korter. Dat heb ik ook, door al die sketches die ik gedaan heb. Ik heb vooral comedy gemaakt: Sluipschutters, Toren C. Maar ik merkte dat ik laatste jaren alleen maar dramaseries keek: Breaking Bad, The Sopranos, Mad Men. Voor mij was dit een veilige manier om ook eens in de dramahoek te kijken.'

Ketelaar: 'Albert Jan heeft het zo goed begrepen, dat de editor soms niet wist wat ik had gefilmd en wat hij had gefilmd.'

Kievit: 'Er is in 2012 gedraaid, van april tot en met oktober.'

Ketelaar: 'We hebben alle tien de afleveringen door elkaar gefilmd. Het scenario is uit elkaar getrokken door mensen van productie, die maakten het draaischema. De breakdown heet dat.'

Van Rees: 'Frank deed aflevering 1 en 2, ik 3 en 4, hij 5 en 6, ik 7 en 8, hij 9 en 10. Dat is bewust zo gepland, in paartjes. Dan kun je op een dag alle ziekenhuisscènes doen uit 1 en 2, bijvoorbeeld. Dat zorgt voor iets meer samenhang.'

Ketelaar: 'Soms filmden we ook scènes uit elkaars afleveringen.'

Van Rees: 'Ik ben niet gek op zoenscènes en liefdesscènes. Die deed Frank. Voor mij was het al spannend dat ik drama ging doen, laat staan dat soort scènes. Ik kan dan mensen niet goed bijsturen, weinig toevoegen. Ik merkte dat ik er niets mee heb. Om naar te kijken wel hoor, haha.'

Ketelaar: 'Het is een goedkope, efficiënte manier van werken, maar ook een hell of a job. Een acteur staat op een dag scènes uit vijf verschillende afleveringen te spelen. En de continuïteit… Onze regieassistente Meike liep met een rolkoffer vol scripts over de set om alles bij te houden. Wonden zijn heel lastig: als je een klap krijgt in aflevering 8, moet de wond in aflevering 9 minder heftig zijn, en in 10 bijna weg.'

Van Rees: 'Soms wist ik: dit personage heeft verdriet, want hij of zij heeft in die ene scène heel heftig gespeeld, dus moet het in deze andere scène in elk geval niet minder heftig. Dat kon ik dan vragen aan Meike.'

Ketelaar: 'Deze manier van werken komt het artistieke eindproduct niet ten goede. We doen het vanwege de hoogte van het budget. Of de laagte, zo je wilt. We hebben ook, op twee keer na, nooit verder dan dertig kilometer buiten Amsterdam gefilmd. Anders werd het gewoon te duur. Alle reistijd gaat van mijn draaitijd af.'

Kievit: 'Het belangrijkste verschil met Overspel I is dat we de personages nog scherper op papier hebben gekregen. We horen de acteurs als het ware al hun woorden uitspreken. Bij seizoen 1 zaten we toch meer in het duister te tasten.'
Nasr: 'Ik merk dat het veel makkelijker is om Pepijn te spelen. Je weet al wat voor personage het is. De handschoen past nog beter, de rol is op maat gemaakt. In seizoen 1 was het: hoe zit dat karakter in elkaar? Nu denk je: hoe zou hij in die situatie reageren?'

Kievit: 'In detectives blijven de personages hetzelfde, maar bij ons ontwikkelen ze zich voortdurend. Ze zijn al geladen, om het zo te zeggen. Ze zijn licht ontvlambaar.'

Nasr: 'Ik hoefde geen andere regisseurs aan te spreken. Ik bén zo naar, haha. Nee, het is net als een orgel. Dat heeft ook verschillende registers. Als je in een bepaald stuk zit, weet je welke je moet bespelen.'

Van Rees: 'Wat voor mij een verschil was, was dat het een verhaal is van tien afleveringen. Dat vond ik heel fijn. Sketches hebben een verhaaltje van twee minuten. Die gelaagdheid is er niet. Ook geeft comedy stress: elke dag begin je opnieuw. Hoe leuk de scène van gisteren ook was, dat betekent niet dat de scène van vandaag ook weer leuk is. Bij drama kun je veel meer vertrouwen op het script. Als de acteurs goed zijn, en het verhaal is goed, dan komt het goed.'

Ketelaar: 'Qua regie zijn er geen verschillen tussen het eerste en het tweede seizoen. Daar hadden we die regiebijbel voor.'
Van Rees: 'Ik vind dat veel regisseurs in Nederland hun stempel op een aflevering willen drukken. Maar daar gaat het niet om. Het script en het verhaal zijn de basis, die moet je zo goed mogelijk verfilmen. Daarom vind ik Amerikaanse series zo goed: zij hebben een gevoel en een stijl, bedacht door één persoon, en andere mensen gaan daarmee aan de slag en proberen het nog beter te maken.'

Ketelaar: 'Het is geen keurslijf, hoor. Albert Jan kon zich erin vinden.'

Van Rees: 'Frank en Robert hadden me verboden om komische acteurs te gebruiken en om zelf mee te spelen, zoals in Toren C. Qua humor ben ik nog strenger geweest dan Frank, maar in aflevering 8 kom ik heel even langs als postbode, in de verte. Dat spaarde weer geld uit voor een figurant, haha.'

Nasr: 'Fantastisch natuurlijk, dat Overspel is verkocht aan ABC. Dat betekent dat het format klopt en dat Frank, en misschien wij ook, goed werk hebben verricht.'

Kievit: 'Frank en ik zijn nu executive producer. Dat houdt in dat we altijd de montages van Betrayal krijgen toegestuurd vanuit Amerika, en dat we adviezen mogen geven. Niet dat ze daarnaar hoeven luisteren, want ze hebben het recht om te doen wat ze willen.'

Ketelaar: 'We zijn één keer op setbezoek geweest in Chicago, verder bemoei ik me er niet veel mee. Ze gebruiken onze uitgangspunten, de ruggengraat van het verhaal, maar ze gaan hun eigen gang.'

Kievit: 'Aflevering 1 was redelijk hetzelfde, maar verder hebben ze het heel anders uitgewerkt. Ik merk dat ze iets makkelijker de lijntjes aan elkaar knopen.'

Ketelaar: 'De recensies waren desastreus. Dat doet me wel wat. Het is toch mijn kindje. Maar kijk: ze leggen andere accenten. De Amerikaanse Couwenberg draait bijvoorbeeld nooit een plaatje. Ik weet ook niet waarom. En ABC is een familiezender, dus qua seks en dialogen moesten de scherpe kantjes eraf.'

Kievit: 'Zij zijn een commerciële omroep, wij een publieke omroep. Alleen daarom al doen ze het anders. En er komen reclamespots tussendoor.'

Ketelaar: 'Het was leuker geweest als het een succes was. Maar volgens mij heb ik een contract getekend waarin staat dat ik er niets over mag zeggen.'

Ketelaar: 'Ik ben al bezig met seizoen 3.'

Kievit: 'De VARA wilde het graag, de netmanager van Nederland 1 wilde het graag. Er is heel veel enthousiasme.'

Van Rees: 'Volgend jaar maart gaan we draaien. Ik heb er zin in.'

Kievit: 'Nee, de strandwandelingentijd met Frank is voorbij. Dat was een erfenis van Vuurzee, dat zich aan de kust afspeelde. Nu is het wat saaier: we zitten gewoon met een kop koffie bij de computer. Bij aflevering 4 zijn we inmiddels beland. Of we al zo'n zinnetje hebben? Jazeker.'

Dit artikel komt uit VARAgids, 2013.

In de VARAgids tv-encyclopedie wekelijks biografieën over oude en nieuwe televisieprogramma’s, aan de hand van de mensen die meewerkten of het presenteerden. We delen VARAgids-artikelen uit het archief die in deze encyclopedie thuishoren, wekelijks aangevuld met een nieuw verhaal. Bekijk alle verhalen op varagids.nl/tvencyclopedie