Kunsthistoricus Cathelijne Blok: 'Ook nu leven we in een tijd waarin kunst in gevaar is'

De kunsthistoricus vraagt zich in een museum altijd af: wat zou ik mee naar huis nemen?  

‘Dag Cathelijne, 

We zagen dat jij binnenkort alweer de laatste Kunst in het wild presenteert. In een week waarin het WK alles domineert, leek het ons goed aandacht te besteden aan zaken van waarde die weerloos zijn. Zou ik je kunnen spreken voor ons grote interview voorin de VARAgids?’  

Bijna per ommegaande kwam er een bericht terug: ‘Wat leuk.’ 

Ambassadeur van weerloze waardevolle zaken, dat is Cathelijne Blok zeker. Kunsthistoricus, journalist, oprichter van het feministisch kunstplatform The Tittymag, podcastmaker en nu dus presentator van Kunst in het wild. In het tv-programma trekt ze, samen met kunstcurator Jörgen Tjon A Fong, het land door om aandacht te besteden aan kunstwerken in de open lucht. -Kriskras door het land gingen ze de afgelopen vier afleveringen, van Flevoland naar de kustlijn tussen Scheveningen en IJmuiden, van Oost-Nederland naar Brabant. De reeks eindigt deze week in -Groningen.  

We spreken af in een lunchtentje in Amsterdam-West, een plek met kimchi-tosti’s van brood met levende zuurdesemcultuur van 11 euro en een keuze uit veertien verschillende koffies, matcha en chai – als tegengewicht voor bier en bitterballen in een Oranje gevlagde kroeg, zeg maar. Blok woont er praktisch om de hoek.  

Ze komt binnen met haar zwarte hondje. Wie haar podcast Maffe meesterwerken kent, die ze presenteert met kunsthistoricus Paul Rem, kent Syb ook. Als levende accessoire zit hij vaak braaf te zijn naast de microfoons op tafel. Een halfjaar geleden is Blok bevallen van een dochter, die ook al een keer haar opwachting maakte, in een draagzak op haar buik. Het werk van een zzp’er gaat ook tijdens het zwangerschapsverlof door. Overigens oogt het heel gemoedelijk en past het bij de insteek van de podcast: kunst hoort bij het leven, net zoals kinderen en een zwart hondje daar deel van uitmaken. De twee willen laten zien dat praten over kunst leuk kan zijn en niet hoogdravend. Geen kunst omdat het moet, maar kunst omdat het voedt. Wat eveneens de invalshoek is van Kunst in het wild. 

Nee. Maar ik dacht wel meteen: waarom was het er nog niet? Er is zoveel kunst in de openbare ruimte, oud, nieuw, groot, klein, aanstootgevend, zinnenprikkelend, conceptueel, klassiek. En wat me verbaasde toen we gingen filmen, was hoe de werken resoneren in een wijk of buurt. Een van de vaste onderdelen van het programma zijn gesprekken met voorbijgangers. Je denkt misschien dat het gekozen figuranten zijn, maar niets is minder waar. Ook zij kwamen we daar gewoon tegen. De meesten hadden, zo uit het hoofd, zulke rake woorden voor de kunstwerken. Veel meer dan alleen: ik vind het mooi of ik vind het lelijk. 

Voor mijn gevoel voegden die gesprekken echt iets toe. Ook trouwens als mensen niet zo enthousiast waren, zoals de vrouw in de Haagse Schilderswijk die niet was gecharmeerd van de horizontaal tegen de muur geplakte rode MINI Cooper, ‘Het Otootje’, van Theo van Laar uit 1980. Zij snapt al die aandacht voor de kunst niet. ‘Ze moeten wat aan de huizen doen, aan het achterstallige onderhoud. Wat hebben wij aan kunst als ze niets aan de verrotte woningen doen,’ zegt ze. 

Goede huizen en kunst, goede zorg en kunst. Ja, het kan en het moet allebei. 

Het is inderdaad een pleidooi voor de kunst. Dat het niet alleen iets voor de elite is, maar voor iedereen. Het gaat niet alleen over beeldende kunst, maar ook over boeken, muziek, dans, film. Ik onderzoek hoe het zou zijn om in een wereld zonder kunst te leven. Die gedachte is niet zo vreemd. Ook nu leven we in een tijd waarin kunst in gevaar is. Dat is niets nieuws – er zijn door de geschiedenis vaak periodes geweest waarin kunst onder druk stond – maar het is menens. En dan bedoel ik niet eens dat er geen geld voor is, maar om wat gemaakt mág worden, wat gezegd mag worden, wat weggehaald wordt. Kijk naar Amerika, waar boeken uit de bibliotheek worden gehaald en beelden in de openbare ruimte worden vervangen. En neem landen als Iran en Afghanistan, waar kunstenaars per definitie verdacht zijn en waar soms zelfs niet eens meer gezongen mag worden. Terwijl kunst een uitlaatklep is. Kunst vertelt verhalen, verhalen die onderbelicht zijn, die belangrijk zijn om te onthouden. De rol van kunstenaars daarin is groot – van muzikanten tot theatermakers tot schrijvers en beeldend kunstenaars. Het zijn toch de frontrunners van de maatschappij. Ze merken vaak als een van de eersten op wat er aan de hand is en verpakken dat in een vorm. En als je die vorm uitpakt: of je nu een boek leest, of muziek luistert, dan leer je iets of herken je iets of ga je anders kijken. Als je dat uit een samenleving wegneemt, wat blijft er dan nog over? 

Ik ben nu bezig met een nieuw boek, over kunst en mentaal welzijn, hoe belangrijk kunst is voor de geestelijke gezondheid. Dat komt uit steeds meer wetenschappelijk onderzoek naar voren.  

Het was zeker aanwezig. Bij mijn oma maakte ik kennis met klassieke muziek, mijn moeder nam ons vaak mee naar musea. Op latere leeftijd is ze kunstgeschiedenis gaan studeren. Mijn broer en ik waren pubers toen zij in de collegebanken zat. Zelf had ik op de middelbare school een erg leuke kunstdocent die het vuurtje verder aanwakkerde. Al was toen nog niet aan de orde dat ik zelf kunstgeschiedenis wilde studeren. Ik dacht meer in de richting van geheim agent. 

Ja, dat blijft heel belangrijk. Er is al meer aandacht voor. Maar ik zag het nu ook weer bij Kunst in het wild, dat het aandeel kunstwerken van vrouwen in de openbare ruimte nog steeds beperkt is, zowel in de afbeeldingen als wat betreft de makers. Uit een onderzoek van de Volkskrant bleek dat slechts 17 procent van de standbeelden van herkenbare personen een vrouw eert. Koningin Wilhelmina staat daarbij op nummer één, vaak afgebeeld in vrijwel dezelfde vorm, als een soort piramide. Daarnaast zie je óf een vrouw in een allegorie, of naakt, of met een baby op haar arm. De meeste van deze werken zijn door mannelijke kunstenaars gemaakt. Vanuit de geschiedenis valt dat nog wel te verklaren: tot begin deze eeuw was er überhaupt weinig aandacht voor vrouwelijke kunstenaars, maar ook in de werken die nu gemaakt worden is hun aandeel kleiner. Enerzijds – maar dat is mijn interpretatie van gesprekken die ik met kunstenaars en adviseurs heb – heeft dat te maken met wie er in commissies zitten en wie het voor het kiezen heeft, anderzijds kan het ook liggen aan de schaal van het werk. Als je bijvoorbeeld naar de beelden in Flevoland kijkt, dan zijn dat vaak enorme statements. Denk aan het werk van Antony Gormley, het 26 meter hoge van stalen buizen gemaakte kunstwerk Exposure, en Riff, PD#18245 van Bob Grams-ma die allebei in onze eerste uitzending zijn te zien. Mannen durven veel gemakkelijker ruimte te pakken.  

Al moet ik gelijk een disclosure maken: het werk van Giny Vos, De Feniks, langs de A28 ten noorden van Zwolle, dat in 2024 is geplaatst, een waanzinnig, met titanium omhuld beeld met een spanwijdte van 22 meter. Dus het is misschien niet per se dat vrouwen het niet durven, maar dat mannen de ruimte vanzelfsprekender nemen. 

Lees verder in VARAgids 25. Vanaf dinsdag 16 juni 2026 in de app, op de mat en in de winkel. Nog geen abonnee? Lees de VARAgids al vanaf 38 cent per week.