Koning klant (1965–1983)

Consumententelevisie heeft bij de VARA een lange traditie. Over kleurrijke mannen, vakantievierende arbeiders en 300 gratis kroketten.

Bekijk afleveringen van Koning Klant in De schatkamer van Beeld & Geluid.

'Meneer Brandsma, u bent dé caravanexpert van de ANWB. Wat kost het, een caravan?'

'Ik zou direct willen vragen: wat kost een auto? Dat is in het algemeen niet te zeggen natuurlijk, ze lopen heel sterk uit elkaar. Uitgaande van een klein vierpersoonswagentje, van een meter of drie, dan loopt dit van 2500 gulden tot 10.000 gulden.'

(…)

'Maar je kunt dus in het buitenland aan een houtvester of een boer vragen: "Meneer, mag ik bij uw beekje op uw terrein staan?"'

'Ja. Over het algemeen valt dit erg mee, maar het is natuurlijk de manier waarop je de man benadert. Het is je eigen houding of dit lukt of niet, maar ik heb nog nooit mijn hoofd gestoten. En op een gegeven moment, is mijn ervaring, vindt die boer of die boswachter het alleen maar gek dat je 's avonds in dat ding zit: waarom kom je niet bij hem thuis?'

'En dan wordt het pas leuk.'

'En dan wordt het pas leuk. Met een glaasje wijn of zoiets.'

Het gesprek met meneer Brandsma van de ANWB, in driedelig kostuum gezeten op een uitklapbaar campingstoeltje tussen drie geparkeerde caravans, is consumententelevisie zoals de VARA haar ooit bedoelde: toegankelijk, praktisch en vooral gewóón. En bij de tijd: het werd uitgezonden in 1969, toen de Wederopbouw voltooid was en het Nederlandse welvaartspeil inmiddels zo hard steeg dat zelfs de achterban van de socialistische omroep zich een vakantie kon veroorloven – misschien wel met een caravan. Het gesprek stamt uit Koning klant (1965–1983), het eerste televisieprogramma dat zich expliciet op de consument richtte. Van oudsher zag de VARA het als haar taak om de Nederlandse arbeider te helpen zijn leven zo kostenefficiënt mogelijk in te richten. Tot aan de Tweede Wereldoorlog ging het daarbij – op de radio, uiteraard – vooral over het bereiden van een betaalbare maaltijd of het slim herstellen van kleding. Toen in de jaren 50 en 60 het consumeren op gang kwam, deden echte consumentenonderwerpen hun intrede.

Met Koning klant verschenen dergelijke thema's voortaan ook op de buis. Tot het presentatieteam behoorde onder anderen een jonge Hedy d'Ancona, die onder meer wasmiddelenadvertenties voorlas en mannen vlees liet proeven en beoordelen. De komst van Wim Bosboom, in 1969, verbreedde de aantrekkingskracht. De volkse Bosboom wist vragen te stellen die ook de kijker bezighielden ('Wat kost het, een caravan?') en trok grote aantallen toeschouwers met bijvoorbeeld de jaarlijkse metingen van het zwem- en viswater ('Scheveningen. Zwemwater: slecht. Viswater: verdacht.'). Roemrucht werd de rubriek 'Miskoop van de maand'. Daarin voerde Bosboom kopers op van krakkemikkige tweedehandsauto's, die moesten aanhoren hoezeer ze waren misleid. Een keurmeester van de ANWB gaf volledig doorgeroeste uitlaten een tikje, waarna deze op de grond vielen, en aan het eind van het verhaal werd het complete wrak van grote hoogte op een autosloopterrein gestort.

Zonder Brecht van Hulten, Amber Kortzorg of Astrid Joosten (Kanniewaarzijn) te willen passeren: consumententelevisie bij de VARA leek in die jaren het exclusieve domein van kleurrijke mannen. Wat te denken van Marcel van Dam, de latere PvdA-politicus, die De ombudsman (1969–1983 – niet te verwarren met het gelijknamige VARA-programma van Pieter Hilhorst, dat in 2010 op de buis te zien was) presenteerde? De ombudsman werd naast Koning klant uitgezonden en richtte zich met name op conflicten tussen burgers en overheid. Het pakte echter ook het bedrijfsleven aan, waarvan de Exota-affaire het beroemdste voorbeeld is. Deze zaak, die begon in 1970 met een uitzending over exploderende frisdrankflessen, eindigde pas in 1998 met een uitspraak van de Hoge Raad, die de VARA verplichtte om 7,7 miljoen gulden aan schadevergoeding te betalen. Frisdrankfabrikant Exota was vanwege de berichtgeving van De ombudsman namelijk door zoveel Nederlanders in verband gebracht met ontploffende flessen, dat het merk het loodje legde. Zag u het onlangs toch op de schappen: dat klopt. Drie Brabantse ondernemers hebben de merknaam gekocht en handelen sinds maart van dit jaar in Exota-frisdrank.

Die andere kleurrijke VARA-man die zijn hardwerkende landgenoten hielp hun geld veilig te besteden, was Frits Bom. Bom, voormalig verslaggever voor het NOS-Journaal, nam De ombudsman over in 1978. Van Dam was al jaren daarvoor naar Den Haag vertrokken. Zijn eerste ingreep vond plaats achter de schermen. Stichting De ombudsman, een vanuit het programma ontstane organisatie die zich landelijk bekommerde om problemen tussen burgers en de overheid, had de tent 'bijna overgenomen,' aldus Bom. 'Het waren geen programmamakers, maar ze zaten wel aan de montagetafel. En de stapel van twintig, dertig centimeter aan kijkerspost die De ombudsman per dag kreeg, ging eerst naar de stichting, die een selectie maakte. Voortaan moest die post naar mij.'

Vóór de schermen presenteerde Bom zich als verontwaardigd voorvechter van gedupeerden (in de uitzending nam hij demonstratief de telefoon aan om een klacht aan te horen) en hanteerde hij een uitgesproken laagdrempelige stijl (opkomen met een baby of een hondje, waarna hij van wal stak over een daaraan gelieerd probleem). Bom: 'Ik wilde, volgens mij als eerste in Hilversum, een infotainment-achtig programma. Humor gebruiken. Wim Bosboom had datzelfde gevoel. Kijkers konden een jaar lang gratis boodschappen winnen, dat soort dingen. En we kozen voor kleine rubriekjes met kleine incidentjes, die stonden voor groter onrecht.'

In 1983 kwam er een eind aan De ombudsman en aan Koning klant. Bosboom stapte over naar de TROS, en Bom vond dat een rechterlijke uitspraak te veel eisen stelde aan zijn programma. Hij verzon een opvolger: De konsumentenman (1983–1989). 'Het accent kwam nog duidelijker te liggen op koop-verkoopproblematiek. Vanaf het eerste jaar waren de kijkcijfers spectaculair.' Desondanks was volgens Bom het grootste werk buiten de uitzendingen te vinden. 'Onderhandelen met bedrijven, over leveringsvoorwaarden, prijsverlagingen. Ons wisselgeld was: als u dit of dat verandert, zijn we bereid niet uit te zenden. Albert Heijn ging op een gegeven ogenblik aan de slag met wegrestaurants. Ze rekenden buitensporig hoge prijzen voor frisdranken en eten. Ik zocht partners op uit de consumentenbeweging, en we stapten naar de directie in Alkmaar. We dreigden, en we kregen iets voor elkaar.' Bom rekende het tot zijn missie om onrechtvaardigheid uit te bannen, en zegt er 'een stevige portie' aan te hebben bijgedragen. 'Ik herinner me Neelie Smit-Kroes, minister van Verkeer en Waterstaat, die riep dat gehandicapten gemakkelijk een halte verder konden lopen om hun openbaarvervoerskosten te drukken. Dat pakte ik letterlijk op. Met een paar duizend gehandicapten liep ik in Rotterdam van de ene bushalte naar de andere, wat dankzij de draaiende camera's beelden van een enorme demonstratie opleverde.'

Het einde kwam onverwacht. Tussen Marcel van Dam, inmiddels VARA-voorzitter, en Bom ontstond begin 1989 een conflict dat ontaardde in een hoog oplopende ruzie, en aan het eind van het liedje nam Bom op staande voet ontslag. Opeens zat de VARA met een gat in de programmering.

Het bestuur van de VARA besefte dat consumenten-tv bij uitstek een genre was dat bij de omroep paste. Gezocht werd naar een opvolger, die gevonden werd in de persoon van Felix Meurders. De dj had zijn werkzaamheden al lang verbreed naar – bijvoorbeeld – actualiteiten op Radio 1, en zag het als een kans. Hij had ook een plan. 'Ik wilde er een journalistiek consumentenprogramma van maken,' vertelt Meurders. Geen activistische show dus, zoals van Bom. 'Bom wás De konsumentenman. Maar ik wilde niet vereenzelvigd worden met mijn tv-programma. Ik was immers de hele week door ook nog op de radio te beluisteren.' En dus werd de aanpak van het nieuwe Kassa (1989–heden) neutraler en zakelijker. Meurders, die slechts over beperkte televisie-ervaring beschikte, mocht zowel de presentatie als de eindredactie voor zijn rekening nemen, wat hem in staat stelde om een stevig stempel te drukken. Daar maakte hij meteen gebruik van. 'Een paar weken voor de eerste uitzending bedacht ik een doorzichtige stoel die van kleur kon veranderen. Daarin zou iemand zitten die door mij aan de tand gevoeld werd, en het publiek mocht zeggen of zijn antwoord geloofwaardig was, wat de kleur van de stoel bepaalde. Dat leek me een leuke gimmick. Onhaalbaar, werd me verteld, maar via kunstenaar Jeroen Henneman kreeg ik toch een adres waar ze dat binnen veertien dagen konden fiksen.'

De eerste jaren wisselde Kassa de zaterdagmiddag af met Vroege vogels, later veranderde met regelmaat de uitzenddag. Een grote wens van Meurders ging in vervulling toen Kassa voortaan wekelijks op de buis mocht, en live ('dan is iedereen zo ongelooflijk alert'). Hij riep de hulp in van een collega bij Radio 1. William Valkenburg: 'Ik was bureauredacteur en samensteller bij de radio, maar Felix had me eerder al betrokken bij het nadenken over Kassa. Hij haalde me over om tijdelijk eindredacteur te worden en het tempo van de productie op peil te brengen.' Onder nieuwsverslaggevers werd met enig dedain gesproken over consumentenjournalistiek. 'Ik stond niet te trappelen om naar tv te gaan, maar kwam er al snel achter hoe ontzettend leuk het was.'

Wat je leuk noemt. Al bij de eerste uitzending wist Valkenburg niet wat hem overkwam. 'We probeerden een foute keukenleverancier in het strafbankje te krijgen. Onze redacteuren hadden ingrijpende verhalen verzameld van klanten. Ik vond ze bijna ongelooflijk, en dus ben ik – journalistiek is fact checking – al die mensen gaan terugbellen om ze te controleren. Ik was stomverbaasd om te merken hoe ernstig het was.' De keukenleverancier, ondertussen, zegde vol vertrouwen toe naar de studio te komen. Op de dag van de uitzending verscheen hij. 'Een man met grote, gouden ringen, en lijfwachten om hem heen. Hij begon met het intimideren van de verslaggeefster. Toen ik erbij kwam, bracht hij de Exota-affaire ter sprake – dat kwam wel vaker voor. Ik zei: "Prima als u het in de uitzending daarover wilt hebben, maar wij gaan over keukens praten."' De man bond in: voor de camera's betoonde hij zich een en al begrip. Na de afkondiging echter begon het oproer. Valkenburg: 'Gedupeerden uit het publiek liepen op hem af, sloegen hem in zijn gezicht. Ik heb de politie laten komen, en een arts.' De dubieuze keukenleverancier bleek niet meer dan een wondje boven zijn oog te hebben opgelopen, maar Valkenburg wist genoeg. 'Ik besefte: dit is een serieuze vorm van journalistiek.'

Ondertussen wist Kassa zich nog steeds niet zeker van een vaste uitzendtijd en -dag. Tot Meurders op een gegeven ogenblik een concept-programmaschema onder ogen kreeg. 'Ik zag dat de zaterdagavond tussen zeven uur en half acht nog niet was ingevuld. Toen ik de VARA-leiding voorstelde om mij op dat tijdstip Kassa te laten maken, zeiden ze: "Je krijgt drie maanden de tijd om het te proberen, en daarna ga je zo snel mogelijk terug naar die ongunstige tijd die we voor je hebben gereserveerd."' Het bleek een gouden greep: de vaste kijkerschare groeide, naar zo'n anderhalf miljoen kijkers tot op de dag van vandaag.

Eindredacteur Valkenburg bleef nog een aantal jaren aan, mede vanwege de vele lessen die hij leerde. Een van de verschillen met het reguliere nieuws ziet hij in de mate waarin emotie meespeelt: 'Als mensen boos zijn, verliezen ze soms de feiten uit het oog.' Een tweede verschil betreft het lijdend voorwerp. 'Een minister weet dat hij kritische vragen krijgt. Maar als je een bedrijf op de korrel neemt, en dat heeft daar niet om gevraagd, dan slaat het vaak op tilt. Dan willen ze niet eens commentaar geven.' Een derde onderscheid is van productionele aard. 'Als Kassa met een klacht een bedrijf opbelt, worden problemen vaak toch ineens opgelost. Dus voor je het weet, heb je je eigen onderwerp weggeproduceerd. Daarom leerden we bij Kassa al snel om vooral onderwerpen te kiezen waar de discussie tussen de verschillende partijen totaal was vastgelopen.'

Tot slot: hoe zit het met het gevaar van belangenverstrengeling, daar in het spanningsveld tussen tv-makers, consumentorganisaties en het bedrijfsleven? Valkenburg: 'Als je betrouwbaar wil blijven, gaat onafhankelijkheid boven alles. We deden eens een krokettentest, waarbij de Van Dobben-kroket geweldig hoog scoorde. Na de uitzending belde Van Dobben: "Meneer, wij zijn hier zo blij mee, dat we op dit moment driehonderd kroketten aan het inpakken zijn en naar de VARA laten komen." Ik antwoordde: "Dat is heel sympathiek, maar wij willen elke schijn van belangenverstrengeling vermijden." "Maar de test is toch al geweest?" zei die man. "Dat doet er niet toe. Maar als ik in Amsterdam ben, dan kom ik een kroketje bij u halen. Maar die betaal ik zelf."'

Dit artikel komt uit de VARAgids, 2015 (Amber Kortzorg hier toegevoegd bij namen presentatoren Kassa).