
Hans Spekman, Ronald Giphart en Johan Fretz
© Shody Careman
Hans Spekman en Johan Fretz willen links weer zelfbewuster maken. In gesprek met Ronald Giphart blikken ze terug op wat er misging en vooruit naar wat er mogelijk is. ‘Als iemand in Utrecht werkt, moet die daar ook kunnen wonen.’
Spekman Ik heb de afgelopen jaren behoorlijk wat kritiek gehad op de omroep. Een tijdlang vond ik dat ze nauwelijks geïnteresseerd waren in sociaaleconomische onderwerpen. Het laatste wat ik me kan herinneren was De strijd van Kees Driehuis uit 2015, over de geschiedenis van de Nederlandse arbeidersbeweging.
Fretz Ik heb natuurlijk wel allerlei programma’s gemaakt voor BNNVARA. Ze vinden het prettig dat ik onderwerpen als de crisis van links en de crisis van de verzorgingsstaat ook voor het BNN-publiek vertel. De beeldtaal en de manier van vertellen zijn misschien meer op het BNN-publiek gericht, in dat opzicht ben ik echt een fusiekind. Maar de VARA had natuurlijk een andere traditie. Toen Paul Witteman bij Het zwarte schaap werd gevraagd over de extreemrechtse Janmaat van de Centrumpartij zei hij: “We hebben besproken of we die man een podium moesten geven. Uiteindelijk hebben we dat niet gedaan. Wij zijn ook helemaal geen neutrale omroep. We zijn een antifascistische, antiracistische omroep.” Dat was unapologetic, hij verontschuldigde zich daar niet voor, en dat onverbloemde sprak mij erg aan.
Fretz In zekere zin wel. Neem Felix Rottenberg bij De wereld draait door. Die zat daar altijd met de houding: zo zit het. Dat vond ik destijds eigenlijk heel vervelend, want ik was een jonge boze man en hij vertegenwoordigde het establishment. Maar nu mis ik dat. Met terugwerkende kracht heb ik er veel waardering voor gekregen. Je hebt het ook nodig, die houding.
Fretz DWDD was misschien het laatste massadomein waarin mensen openlijk links waren, op een manier van: daar heb je het maar mee te doen. Dat had invloed, juist omdat de houding was ingebed in een populaire formule met cultuur. Dan zei Martin Bril bijvoorbeeld: “De PvdA komt de laatste tijd weer lekker terug.” En thuis dacht je: o ja, dat is een stoere vent. Bij Rottenberg zag je een vorm van zelfbewustzijn die rechts ook zo sterk heeft. Voor mij sluit dit aan bij wat Hans Spekman laatst bij Pauw & De Wit zei: “Ik heb helemaal geen behoefte om redelijk te zijn.” Dat vond ik heel goed. Je ziet links weer wat zelfbewuster worden. In de jaren daarvoor bepaalde iemand als Angela de Jong het debat: zo zit het, punt. Als links persoon was je voortdurend bezig je te verontschuldigen voor wie je was. Zelfs tegenover andere linkse mensen.
Spekman Dat streven naar redelijkheid zit er bij heel veel mensen nog in. Linkse mensen willen redelijk zijn, maar daar schuilt een grote valkuil in: het idee dat je elkaar altijd ergens in het midden moet vinden. Als het standpunt aan de andere kant volstrekt onredelijk is, waarom zou je daar dan halverwege naartoe bewegen? Die gewoonte zit diep ingebakken bij links, vooral bij hoogopgeleide linkse mensen. Mij heeft dat altijd gefascineerd, omdat het ook zelfkastijding was.
‘DWDD was misschien het laatste massadomein waarin mensen openlijk links waren, op een manier van: daar heb je het maar mee te doen.'
Spekman De eerste mensen die ik zag die een beroerde arbeidssituatie hadden en die situatie toch accepteerden, zelfs “verdedigden”, waren zzp’ers in de media. Het ging om redacteuren bij de VARA en BNN. Die zeiden: “Ik begrijp mijn omroep wel. Misschien weten ze morgen niet of dat programma nog bestaat.” Zelf leefden ze in onzekerheid, konden zich geen huis veroorloven en durfden zich niet te binden of kinderen te krijgen. Toch schreven ze dat eerder aan zichzelf toe dan aan hun arbeidsconstructie.
Fretz Waren dat mensen van mijn generatie of jonger?
Spekman Beide. Ik heb nog meegemaakt dat Margaret Thatcher zei: “There is no alternative.” Links is vervolgens met het neoliberalisme meegegaan: de grote kapitalistische beweging van vermarkting, aanbestedingen en het uit handen geven van publieke voorzieningen.

Hans Spekman en Johan Fretz
© Shody Careman
Spekman En die Derde Weg bleek een doodlopende weg. Dat kom ik nu iedere dag in alle hardheid tegen. In de jaren 90 zijn er verkeerde keuzes gemaakt en de gevolgen daarvan zijn nog decennia doorgegaan. Jonge mensen gingen de schuld voor hun omstandigheden – veroorzaakt door flexibilisering – bij zichzelf leggen. Ze vertrouwden niet meer op het collectief, omdat ze dachten: wat heb ik daaraan? Dus waren ze op zichzelf aangewezen, op hun eigen familie en netwerk. De politiek konden ze niet vertrouwen, de overheid niet, en dat heeft jarenlang doorgewerkt.
Fretz Er is hier veel over gezegd en geschreven, ook door mij. Ik heb een tijd gedacht: dit verhaal is nu wel verteld. Maar als mensen het nog steeds niet begrijpen moet je het blijven vertellen, met het gevaar dat je erin blijft hangen. Dat moet je je niet laten gebeuren, anders wordt het een beetje treurig.
Spekman Ik merk nu een verandering bij jonge mensen. Er wordt inmiddels over heel veel dingen opnieuw nagedacht. Dat zag ik bijvoorbeeld bij de acties voor de sociale zekerheid.
Fretz Fantastische acties.
Spekman Dan gaat het over geld. Geld begrijpen mensen. Maar de betekenis van sociale zekerheid — het feit dat die bestaat en wat dat betekent voor de machtsverhouding tussen werknemer en werkgever — wordt eigenlijk niet meer onderwezen. Niet meer door de politiek. Niet meer door de vakbond. Zeker niet meer door de VARA.
Fretz De maatschappij is veranderd. Bij een ander interview sprak ik een fotograaf, die heel strijdbaar was voor de arbeidssituatie van fotografen. We zaten enorm op één lijn, tot hij vertelde dat hij een pandje had gekocht om huurders in te zetten en daar goed geld mee verdiende. Ik dacht, dit is er dus gebeurd. De participatiesamenleving betekende dat een deel van de werkende klasse een ander deel is gaan uitbuiten. En vervolgens ben je dus niet meer met elkaar gebonden in die strijd.
Spekman Die strijd voeren we al veel langer. Onze tegenstander is slimmer geweest dan wij, denk ik. Ik denk dat er in de loop der jaren een enorm grote schaduwwereld is ontstaan, van mensen die zich op zichzelf aangewezen voelen, die geleidelijk aan geen tijd meer hebben gehad om iets anders te doen dan te overleven. En die groep is groot.
Spekman Daar zoek ik ook naar. Een groot deel van de problemen is ontstaan door de zzp-wetgeving. We zijn het meest flexibele land wat er is, maar de rekening wordt vooral betaald door mensen die zich tot aan modaal het schompes moeten verdienen. Soms in twee banen, soms drie. Mensen die het niet meer redden, die niet op de tijden kunnen werken dat ze eigenlijk zouden willen, die niet meer thuis kunnen zijn voor hun kinderen, die hun roosters een dag van tevoren krijgen. Er is een langdurige desinteresse geweest om dat systeem aan de kaak te stellen.
Fretz Ik denk omdat een culturele voorhoede zich in zekere zin verbonden moet voelen met een bepaald doel. Zoals Freek de Jonge zou zeggen: “Het is weer tijd om te bepalen waar het allemaal op staat.” De beuk erin. Tegen de rechtse bierkaai. Daarom is het ook zo hoopvol wat er bij de tussentijdse verkiezingen in Amerika gebeurde.
‘We zijn het meest flexibele land wat er is, maar de rekening wordt vooral betaald door mensen die zich tot aan modaal het schompes moeten verdienen’
Spekman Of in Servië. Of in Brazilië. Lula is diep in de tachtig, maar wordt door jonge mensen op handen gedragen.
Fretz Het zelfbewustzijn is terug. Dus waar je eerst lamgeslagenheid zag en we elkaar de put in praatten, heb ik nu het idee dat jonge mensen de boodschap begrijpen. Ik merk ook dat mijn documentaires door veel jonge mensen worden gewaardeerd. Het vuur kan worden aangewakkerd.