De eerste tv-uitzending (1951)

De allereerste Nederlandse televisie-uitzending werd met groot enthousiasme ontvangen. Maar wat was er nu eigenlijk te zien, die avond?

Klokslag kwart over acht, op dinsdag 2 oktober 1951, begon de Nederlandse televisie. Duizenden mensen dromden samen voor de radiowinkels die een toestel in de etalage hadden geplaatst, met een extra luidspreker aan de gevel. Ook in cafés die zo'n apparaat hadden geïnstalleerd, was het druk. En in de hooguit 500 huiskamers waar toen al een tv-ontvanger stond, zat het vol buren en familieleden die zich aan het nieuwe technische wonder kwamen vergapen. Zelfs het koninklijk gezin, verzameld rond een toestel in de bibliotheek van paleis Soestdijk, had 'in gespannen aandacht' meegekeken, aldus een persbericht. Het was een grootse gebeurtenis die de volgende dag in de media vrijwel unaniem met enthousiasme werd ontvangen. 'Over het geheel mag men tevreden zijn met de eerste resultaten,' schreef een van de kranten. Maar wat was er die eerste avond te zien?

De uitzending begon met een toespraakje van mr. J.M.L.Th. Cals, staatssecretaris van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen. Hij wees op het gevaar van 'vervlakking en passiviteit' omdat veel tv-kijkers misschien niet meer toe zouden komen aan lezen of andere ontspanning. Maar met behulp van 'Gods onmisbare zegen' moest het volgens hem mogelijk zijn er een culturele aanwinst van te maken. 'Ik heb goede hoop dat de televisie in ons land een voornamelijk goede invloed zal hebben,' zei hij dan ook. Naast de bewindsman had men, ter verlevendiging van het beeld, een vlaggetje geplaatst van de Nederlandse Televisie Stichting (NTS) die deze avond verzorgde. Het dundoek was op vernuftige wijze aan een ventilator bevestigd om te kunnen wapperen. De tweede spreker, de in priesterhabijt gehulde NTS-voorzitter prof. dr. J.B. Kors O.P., trachtte daarna de hooggespannen verwachtingen enigszins te temperen met de woorden: 'Het is een begin en een oefenperiode, die nog geen volmaakt geslaagde programma's kan doen verwachten.'

Toen verscheen eenmalig NTS-omroepster Jeanne Roos, in het dagelijks leven moderedactrice van Het Parool, met een luidspreker waaruit de stem klonk van de directeur-generaal van de BBC. Luid en duidelijk wenste deze omroepfunctionaris zijn Nederlandse toehoorders veel geluk met de komst van de televisie waarmee de Britten al een paar jaar ervaring hadden. Ook het volgende onderwerp droeg een internationaal karakter: een filmpje over de Deense televisie, want ook die ging juist op deze avond van start. Vervolgens kwam er een tweede filmpje, dat echter niets met de televisie te maken had, omdat het over de kunst van het klokkengieten ging. Waarna de volgende spreker, de Philips-geleerde prof. dr. ir. N.A. Halbertsma, een uiteenzetting hield over de technische werking van de televisie. Blijkens een krantenverslag toonde hij helder aan dat een tv-uitzending geen wonder was, 'maar een bewust nagestreefde verworvenheid.'

En toen, even na 21:00 uur, was het pauze. Dat was nodig om oververhitting van de hete tv-lampen te voorkomen, en om het decortje voor de sprekers in de piepkleine Irene-studio in Bussum te vervangen door een nieuw decor voor het volgende gedeelte. Terwijl de kijkers het pauzebordje zagen, deden de medewerkers van die avond zich snel te goed aan koffie met speculaasjes. Menigeen stak bovendien snel een sigaret op. Na een minuut of tien was het echter hoog tijd om weer te beginnen.

De rest van het programma bestond uit de tv-productie De toverspiegel, in opdracht van de NTS geschreven door de journalist Evert Werkman en de aankomende tv-regisseurs Willy van Hemert en Peter Koen. Het ging – zeer toepasselijk – over communicatie in verleden, heden en verre toekomst. De wijze oude heer Video, vertolkt door de eminente acteur Albert van Dalsum, toverde de scènes op zijn spiegel. Ank van der Moer en Johan de Meester speelden een echtpaar anno 1600, terwijl hun collegae Hetty Blok en Ad Hooykaas lieten zien hoe men in het jaar 2600 zou kunnen converseren via een beeldtelefoon (een zogenoemde 'televifoon').

Vele decennia later vertelde Hetty Blok dat ze destijds een futuristisch ogende overal van plastic droeg, met een zwarte balletmaillot eronder: 'Binnen vijf minuten was dat plastic pak helemaal niet doorschijnend meer door alle condens die er onder kwam. Zo heet was het er.' Wat verder de strekking van dit eerste staaltje tv-drama was, is haar intussen ontschoten. Volgens een geestdriftig verslag in het Algemeen Handelsblad – gesigneerd door 'onze radioredacteur' – ging het onder meer over 'de onveranderlijkheid van alle dingen.'

Een halfuur lang verliep alles naar wens. Tot er opeens iets mis ging tijdens een overgang van het ene camerabeeld naar het andere. Het resultaat was een wirwar van bewegende strepen en blokjes. En toen het euvel na enkele minuten was verholpen, werd de uitzending ongestoord hervat. En daarna sprak Jeanne Roos de laatste woorden: 'Wij komen pas kijken, maar tenslotte komt ú ook pas kijken.' Het was toen 22:15 uur. De hele uitzending had twee uur geduurd, inclusief pauze en storing.

Dit artikel komt uit de VARAgids (2011).