Bassie & Adriaan (1978-1996)

Bassie en Adriaan danken hun bekendheid aan Joop van den Ende. Hun wordingsgeschiedenis aan de hand van een fragment uit de Van den Ende-biografie.

Bekijk hier een portret van het iconische duo Bassie & Adriaan dat wel vijftig jaar lang heeft samengewerkt.

Op een dag in 1977 zat Joop van den Ende in zijn kantoor in Badhoevedorp te brainstormen met een paar medewerkers. Het gesprek ging onder meer over de vraag of ze niet eens een tv-serie voor kinderen konden maken. Dat leek de producent een uiterst aantrekkelijke gedachte: 'Je produceert zelf een kinderserie en daarna maak je daar een theatertournee van, terwijl je ook de rechten op de merchandising in eigen handen hebt. Dat betekent dus omzet en daarmee kun je dan weer nieuwe dingen opzetten'.

Ter plekke schoot hem toen te binnen dat hij nog ergens een voorstel had liggen van de gebroeders Van Toor, die jarenlang hadden gewerkt als het acrobatenduo The Crocksons, maar langzamerhand iets te oud en te stram werden voor zulke gevaarlijke capriolen. Nu wilden ze zich als clown Bassie en acrobaat Adriaan omvormen tot kinderattractie, naar het voorbeeld van de Kamés – ook een acrobatenduo dat een paar jaar eerder, als Peppi & Kokki, met groot succes voor kinderen was gaan werken. En een tv-serie zou een uitstekende start kunnen zijn voor zo'n nieuwe carrière.

Met dat idee klopte hij aan bij TROS-functionaris Cees den Daas, die zich niet meteen enthousiast toonde om zoveel uit te moeten geven voor een kinderprogramma. 'Joh, kinderprogramma's koop ik voor 2 cent op de internationale markt,' luidde zijn reactie. 'Oké,' zei Van den Ende daarop, 'dan gaan we het heel goedkoop maken en dat verdienen we dan terug met de optredens.' Den Daas was nog niet overtuigd toen hem een door de aankomende tv-regisseur Guus Verstraete gemaakte proefaflevering werd vertoond. Wel vroeg hij meteen om meer afleveringen: 'Als ik er twaalf heb, heb ik er genoeg om te herhalen,' merkte hij op. Terugkijkend verklaart de TROS-chef: 'Bassie & Adriaan kregen we in het begin bijna voor niks. Er waren niet eens herhalingsrechten geregeld.'

Bassie & Adriaan verscheen in januari 1978 voor het eerst op de televisie – en al snel behoorde de serie tot de best bekeken kinderprogramma's. De TROS bestelde prompt een tweede serie.

In een wegrestaurant in de buurt van Utrecht, waar hij in zijn eentje even iets zat te eten, zat Joop van den Ende intussen sommetjes te maken. Bassie en Adriaan waren uitzinnig populair geworden. Naast de tv-opnamen stonden ze als topattractie in het oude Circus Renz, dat af en toe ook als decor in de serie diende. Moeiteloos stroomde de tent elke dag vol. Was het niet een goed idee eigenhandig zo'n circus op te zetten? In het kleine Renz-tentje was slechts ruimte voor 500 bezoekers. In een veel grotere tent zouden dat er, met twee voorstellingen per dag, wel 1200 of misschien zelfs 2000 kunnen zijn. 'Zo, zonder veel kennis, heb ik heel vaak begrotingen gemaakt,' zegt Van den Ende. Hij berekende dat een eigen Bassie & Adriaan-circus een investering van twee miljoen gulden zou vergen. En succes leek zo goed als verzekerd.

Allengs raakte Van den Ende danig begeesterd door het idee dat hij circusdirecteur ging worden. Om te beginnen reisde hij samen met twee medewerkers naar Italië om een tent te kopen bij het fameuze tentenbouwersbedrijf Cannobio. Ook vloog het drietal naar Polen, omdat daar volgens kenners het beste circuspersoneel te vinden was. Het toenmalige Poolse regime verplichtte westerse werkgevers bij elke artiest die ze engageerden, ook enkele personeelsleden in dienst te nemen. Zo vonden ze daar een paar bruikbare circusnummers en circa twintig man personeel. Eenmaal in Nederland werden die ondergebracht in slaapcabines met douchewagens. Tegen het advies in van de legendarische circusdirecteur Toni Boltini, die zijn beginnende collega ernstig waarschuwde: 'Hier ga je nooit geld mee verdienen, dit is veel te duur. Je moet ze schoppen en slaan, 't is allemaal tuig.' Van den Ende zei echter te gruwen van het idee om hen met zijn zessen in vrachtwagens te laten slapen, zoals hem werd gesuggereerd. Volgens een terugblik op de Bassie-site van Bas van Toor voldeden de Polen uitstekend: 'Zij bleken beleefde kerels te zijn en bovendien harde werkers. Alleen hun dranklust kende geen grenzen. Gigantisch, wat konden die heren zuipen!' Guus Verstraete herinnert zich meer: 'Als zo'n jongen ging douchen, demonteerde hij de kop en verhandelde die op een straathoek voor 25 gulden. Binnen een maand waren die wagens compleet geplunderd.'

De première, in maart 1980 in Haarlem, was in elk geval een groot succes. Maar al op de tweede dag deden zich problemen voor. 'We hadden 600 logekaartjes verkocht, terwijl er maar 300 waren,' vertelt Wim de Jong die de dagelijkse leiding had. 'En ook de rest van de tent was uitverkocht. Wat bleek? Onze drie bakbeesten van computerkassa's werkten op een aggregaat van het circus. Zo'n aggregaat moet precies 200 volt geven, anders veroorzaakt dat computerstoringen.' Uiteindelijk kon dat probleem worden opgelost. Maar daarna kwamen er meer. 'De ankers moeten in Nederland in zachte klei staan,' zegt Van den Ende, 'maar zodra er een storm opstak, sprongen ze als spelden uit de grond. Dan moet je de touwen aan vrachtwagens verbinden. Alleen: we hadden de verkeerde pinnen en de verkeerde knopen. Nog jaren later heb ik last gehad van die ervaring: als het stormde, kon ik niet slapen.'

Toch was dat eerste seizoen uiterst lucratief. Drie keer in de week ging de financiële man Ed Burgers naar het circus om grote hoeveelheden contant geld op te halen. 'Dan liep hij met duizenden guldens in twee Albert Heijn-tassen.'

In het tweede seizoen hadden de gebroeders Bassie en Adriaan het echter te druk met optreden om een nieuwe tv-serie te maken. Daardoor taande de belangstelling. Ook met de onderlinge verstandhouding ging het bergafwaarts. De heren Van Toor klaagden dat ze alles zelf moesten doen omdat Van den Ende er zelden meer was, terwijl Van den Ende hen verweet dat ze hun ruzies stonden uit te vechten onder het toeziend oog van de bezoekende kinderen. Verder ergerde hij zich aan de geldzucht die hij bij het tweetal bespeurde. 'Door stress en vermoeidheid werd de onderlinge verhouding tussen Bas, Aad en Joop er niet beter op,' schreef Aad van Toor eufemistisch op zijn site.

In oktober 1982 werd het circus opgeheven. 'Het is een dure leerschool voor me geweest,' aldus Van den Ende. Om er voorgoed vanaf te zijn, verpatste hij de rechten op de eerste drie tv-series voor een dumpprijs aan Bassie en Adriaan zelf. Die plukken daar tot op de dag van vandaag de vruchten van.

Dit artikel komt uit de VARAgids, 2012