Verschuiven van het Overton-venster: hoe extreemrechts normaal wordt

Extreemrechts gedachtegoed dringt steeds verder door in de maatschappij. Wat voorheen als taboe of racistisch werd beschouwd, wordt steeds vaker geaccepteerd als 'een mening die je moet kunnen uiten'. Politieke partijen nemen taal en thema’s over van extreemrechts, of scherpen hun standpunten aan om kiezers terug te winnen.

Dat radicale standpunten normaler worden, heeft alles te maken met het Overton-venster. Dat is het spectrum van ideeën en standpunten dat wij – het grote publiek – als normaal en acceptabel zien. Extreemrechtse bewegingen en partijen, zoals Forum voor Democratie (FVD), proberen dat venster bewust te verschuiven. Ze spreken daar openlijk over. Langzaam maar zeker wennen we aan hun ideeën en gaan we extremistisch gedachtegoed normaler vinden.  

Extreemrechtse bewegingen streven naar een 'blanke' bevolking en stellen 'het volk' of een sterke leider boven wetten en regels (een dictatuur dus). Daarnaast zaaien ze wantrouwen in instituties die bij een gezonde samenleving horen, zoals de overheid, wetenschappers en rechters. Hun ideologie is haatdragend en racistisch, en voedt angst en onvrede in de samenleving. Als deze ideeën verder normaliseren, verliezen mensen onterecht hun vertrouwen in de democratie. En zonder democratie is er geen vrijheid en gelijkwaardigheid.  

Het opschuiven van het Overton-venster doen ze door het verhullen van hun rechts-extremistische standpunten en naar buiten toe tonen ze een 'redelijk' gezicht. Ze presenteren racistische termen als niet-radicale standpunten, of noemen het simpelweg 'vrijheid van meningsuiting'. Wanneer ze ter verantwoording worden geroepen, ontkennen ze extreemrechts te zijn.

Een goed voorbeeld is de onjuiste complottheorie 'omvolking', een idee uit de naziperiode. Deze theorie stelt dat de 'blanke' bevolking bewust wordt vervangen door mensen van kleur, zodat 'blanken' een minderheid worden. Toegang tot abortus, euthanasie, lhbtiq+-rechten en feminisme worden in dat verhaal weggezet als bedreigingen die de bevolkingsomvang verder verkleinen. De theorie heeft antisemitische wortels, maar wordt inmiddels ook buiten extremistische kringen gedeeld. Net als 'remigratie': het plan om miljoenen mensen te deporteren op basis van ras, geloof, geaardheid of politieke overtuiging.

Ook het uiterlijk wordt ingezet als tactiek. Ze presenteren zich als familieman, zijn welbespraakt en stralen intellectualiteit uit. Pak en stropdas, maar ondertussen zijn verschillende FVD-raadsleden betrokken bij rechts-extremistische organisaties als de Geuzenbond en de nationaalsocialistische NVU, of hebben ze rechts-extremisme verheerlijkt en zich antisemitisch uitgelaten.  

Extreemrechtse ideeën worden vooral via TikTok en Instagram verspreid en bereiken zo specifiek jongeren. Door de dynamiek van sociale media worden gebruikers steeds bevestigd en vervolgens versterkt in hun opvattingen. De berichten lijken op het eerste gezicht onschuldig en worden bijvoorbeeld verpakt in memes. Dat gebeurt bewust. Extreemrechts in zijn puurste vorm spreekt weinig mensen direct aan, maar door humor en ironie worden deze ideeën toegankelijker gemaakt. De berichten worden vervolgens steeds radicaler, en zo worden jongeren uiteindelijk naar extremere groepen gelokt, bijvoorbeeld op Telegram. Een analyse van ‘NOS Stories’ van tienduizenden Telegram-berichten laat zien dat de extreemrechtse kanalen de afgelopen jaren sterk zijn gegroeid.

En dat is gevaarlijk, want precies dát is het doel van het Overton-venster opschuiven. Van de extreemrechtse ideologie verspreiden, naar normaliseren tot radicaliseren.