Hoe eindig je een tv-serie zoals Oogappels? ‘Het moet pijn doen, maar wel af zijn’

Hoe brei je een einde aan een serie met meerdere seizoenen, zoals de hitserie Oogappels? Drie scenarioschrijvers over netjes afhechten.

Vraag aan scenarioschrijvers wat ze vinden van het einde van een serie die ze niet hebben geschreven, en je krijgt, in de woorden van Frank Ketelaar, ‘een ontwerper van BMW die een proefrit maakt in een Mercedes. Oh, de remmen reageren heel anders. Nou, dat optrekken kan echt beter. Je zit alles in je hoofd te wegen.’

Karin van der Meer haalt op een gegeven moment haar duim erbij. Die was ‘leeggezogen’ na drie seizoen van Nieuwe buren , de thrillerserie waarin telkens twee acteurskoppels de hoofdrollen speelden. Nieuw verhaal, nieuwe spanningsboog, ga er maar weer aan staan.

Aanleiding voor het belrondje onder veelschrijvers (en veelkijkers, zowel buitenlandse als binnenlandse series) is het aflopen van Oogappels. Een serie die bij velen in het hart zit, zeven seizoenen lang is wel en wee gevolgd van ouders en (opgroeiende) kinderen, en dat wordt nu allemaal afgehecht. Geen zorg: in dit artikel gaan we de grootste spoilers uit de weg. Dus om te weten hoe het allemaal afloopt voor Merel, Fabie, Chris, Lieke en de anderen, moet u toch echt zelf gaan bekijken.

Frank Ketelaar schreef onder meer Vuurzee, De ring, BuZa en Klem. Samen met Roos Ouwehand (Oogappels, De Joodse Raad ) en Karin van der Meer (Evelien, Nieuwe buren, Penoza, Zussen, Rozengeur & wodka lime ) laat hij op verzoek van de VARAgids zijn licht schijnen op het einde van een tv-serie. Hoe laat je alle lijnen min of meer naar tevredenheid samenkomen, wat is daar technisch voor nodig, en vooral: wanneer is een einde geslaagd?

Over dat laatste zegt Ketelaar: ‘Je wil een bepaald gevoel bewerkstelligen. En je wil niet te veel vragen openlaten. Maar het moet ook niet te banaal te zijn. Je wordt beperkt in tijd, in afleveringen. En je wil personages niet tekort doen. Dat kost hoofdbrekens.’

De eindscènes van Oogappels hadden scenaristen Lex Passchier en Roos Ouwehand al heel lang in het hoofd, ‘ook omdat we het daar met het team heel vaak over hadden gehad’, zegt Ouwehand. ‘Wat heel erg in ons voordeel werkte, is dat regisseur Will Koopman bij de onderhandelingen over het vijfde seizoen, had bedongen dat er daarna nóg twee seizoenen konden volgen. Uniek, bij mijn weten. Meerdere seizoen is vaak wel de inzet, maar is lastig om voor elkaar te krijgen. Dat heeft met geld te maken, en of een serie aanslaat of niet. Toen de toezegging kwam dat seizoenen vijf, zes en zeven mochten worden gemaakt, konden we in de scenario’s de lijnen precies uitrollen zoals we wilden.’

Daar zat ook input van de Oogappels -acteurs bij. Roos: ‘Een serie is niet statisch, acteurs voegen iets toe, de regie voegt iets toe, en bij een volgend seizoen reageer je daar als schrijver op. Het wordt een soort kruisbestuiving. Bracha van Doesburgh vond dat ze in haar rol als Fabie heel vaak boos was. Dat klopt, want Lex en ik vonden dat ze dat heel erg goed kon. Ik moest altijd vreselijk om haar lachen. Maar daar was Bracha wel een beetje klaar mee. Dus zei ze: zou het niet heel leuk zijn als Fabie een relatie krijgt met een jongere man? En dan laten zien hoe de omgeving daarop reageert? Dat vond ik meteen een heel goed idee, ook al omdat ik dat in mijn eigen omgeving een paar keer had gezien. Kijk, niet alle ideeën nemen we over, maar uiteindelijk is Oogappels een Gesamtkunstwerk geworden.’

Oogappels is geen whodunnit, het was niet afwachten of de butler de moord met de kandelaar in de bibliotheek had gepleegd. ‘Het is een personagegedreven serie, dus was meer een kwestie van loslaten’, omschrijft Ouwehand. ‘Met sommige personages loopt het goed af, en zijn de verhaallijnen echt afgerond. Bij anderen blijft het tobben. Wat we absoluut niet wilden was dat er voor iedereen een happy end zou zijn. Dat zou bij deze serie ook helemaal niet kloppen.’

Het was ‘bitterzoet’ voor Roos om te stoppen met ‘het voeden van het monster, want dat is het schrijven van een serie natuurlijk ook. Een stampende machine die aan de gang moet worden gehouden. Maar toen ik typte ‘einde aflevering 10, einde seizoen 7, einde Oogappels ’, dat voelde wel heel erg raar. We gaan het nog vieren, met de hele crew gaan we de laatste aflevering kijken. En dat zitten alle personages in een doosje.’

Is het dan echt over en uit? ‘Wat ik wel leuk vind, is dat je je als kijker afvraagt; hoe zou het over vijf jaar met ze zijn? Die reactie krijg ik van vrienden en kennissen, dat ze het erg vinden dat niet weten hoe het verder gaat met een bepaald personage.’ Huh? Zegt Roos hier nou dat er over pakweg vijf jaar nog een vervolg komt? ‘Haha, dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Er moet dan wel heel veel worden uitgelegd, het is maar de vraag of dat dan een spannende serie oplevert. Wat we wilden voorkomen is dat je gekke bokkesprongen moet gaan maken. Een serie is ook wel eens klaar, toch.’

Met plezier Frank Ketelaar terug op de door hem geschreven misdaadserie Klem , en dan met name hoe hij in seizoen 3 de eindmusical op de basisschool van de kinderen gebruikte als decor (en metafoor) om er een einde te breien. ‘Het einde van een mooie tijd, de sentimentele liedjes, de pijn van het afscheid, het paste allemaal heel goed. Als reactie kreeg ik vaak te horen dat kijkers daar erg door geraakt waren, het is ook een heel herkenbaar gegeven zo’n musical. Ik heb bij mijn eigen kinderen ook snikkend op een stoeltje gezeten.’

Over de afronding van een meerdelige serie zegt Ketelaar: ‘Het moet een beetje pijn doen, maar het moet wel af zijn. Wat je niet wilt, is teleurstelling. Op het einde van de thrillerserie Vuurzee seizoen 1, heb ik veel kritiek gekregen. En terecht, achteraf. Het was een veel te uitleggerige laatste aflevering. Je kunt het nooit iedereen naar de zin maken, maar dat einde voelt nog steeds als een steentje in mijn schoen.’

Karin van der Meer vindt dat een serie maximaal drie seizoenen lang goed blijft. Uitzonderingen daargelaten. ‘Het schrijversteam waar ik onderdeel van was, vond dat maffiaserie Penoza , wel klaar was met de moordaanslag op hoofdpersonage Carmen van Walraven in seizoen 3. Maar de zender wilde graag door. Een nieuw schrijversteam is ermee aan de slag gegaan. Met nieuwe verhalen en energie. De kijkers bleven kijken.’

Van der Meer kijkt met gemengde gevoelens terug op de RTL 4-serie Rozengeur & wodka lime , met onder meer Isa Hoes en Yvon Jaspers in de hoofdrollen, die vanaf 2001 op tv was. Karin was medebedenker van de serie over jonge vrouwen die twijfelden over hun keuzes in het leven. ‘Ik heb 24 afleveringen als hoofdschrijver gemaakt, en aan dertien daarna nog meegewerkt. Ik stopte toen ik een kind kreeg, en liet een succesvolle serie achter die eindeloos doorging. Ik kon er uiteindelijk niet meer naar kijken. Het is moeilijk om karakters in een serie die zo lang loopt geloofwaardig te houden.’

Als de scenarioschrijvers uitzoomen en naar vooral de Engelse en Amerikaanse concurrentie kijken, veranderen ze in auto-ontwerpers die merken dat de rem bij dat andere merk wat minder soepel loopt – om Frank Ketelaar uit het begin van dit artikel aan te halen. Karin haakte bijvoorbeeld af bij seizoen 4 van de dystopische HBO-serie The handmaid’s tale . ‘Het moment dat de hoofdrolspeelster haar kind, naar wie ze de seizoenen ervoor zo op zoek was geweest, in veiligheid brengt en vervolgens terugkeert naar de vreselijke wereld waar ze zo ongelukkig was, doodzonde. Dit doe je alleen maar omdat je als zender wil dat een serie blijft doorgaan.’ Roos Ouwehand noemt de advocatenserie Suits (Netflix) als voorbeeld van hoe het niet moet. ‘De eerste paar seizoenen heb ik samen met mijn zoon gekeken, met heel veel plezier. Maar op een gegeven moment werd het ongeloofwaardig, de karaktertrekken van de personages steeds vreemder. Ik ben afgehaakt en weet tot op de dag van vandaag niet hoe het eindigt.’

Ketelaar moppert op zijn beurt op de Netflix-serie The diplomat , ‘een serie waarvan het eerste seizoen eindigt met een vage cliffhanger, een bomaanslag die ervoor zorgde dat alle verhaallijnen nog openblijven. Een nogal gemakkelijke oplossing, alleen maar bedoeld om de kijker nieuwsgierig te houden. Prima serie verder, het vervolgseizoen was minder clichématig.’

Terug naar eigen werk. BuZa, de politieke serie over een minister van Buitenlandse zaken die Ketelaar schreef en waarvan nu het tweede seizoen loopt, startte als vierdelige reeks. Pas jaren later nam de NPO de beslissing om budget vrij te maken voor een tweede seizoen. Iets wat hij ‘ontzettend onproductief’ noemt. ‘Maar ik snap het ook wel, want zo’n serie is een enorm investering. Nu is, eerlijk gezegd, seizoen 1 een lange film die in vier stukjes is geknipt. Seizoen twee is gelukkig langer, dus kan er ook meer.’

Eerder maakte Ketelaar half-grappend de opmerking dat fractieleider Rutger van Loo in BuZa , gespeeld door Freek Bartels, licht gebaseerd is op D66-lijsttrekker Rob Jetten. En dat het een aantrekkelijke gedachte is om in seizoen 3 van BuZa , diezelfde Rutger van Loo dus premier te laten worden.

‘Nee’, lacht Ketelaar desgevraagd, er bestaat geen mapje op zijn laptop waarin seizoen 3 van BuZa al een beetje wordt vormgegeven. ‘Voorlopig ben ik bezig met het vervolg op De ring, waarin opnieuw een ring een belangrijke rol speelt. Nee, de personages die werden gespeeld door Hannah Hoekstra en Minne Koole keren niet terug. Dat was wel klaar, toch? Het is als bij True detective, een serie waar elk nieuw seizoen over iets anders gaat.’

Nu we het toch over plannen hebben, Roos is bezig met een nieuwe serie over de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog, ‘zoals je ook zag in de laatste aflevering van De Joodse Raad, de thematiek overlapt. Mijn fascinatie voor die periode, en alle zaken die ik tegenkwam tijdens de research die ik voor De Joodse Raad heb gedaan, kan ik hierin kwijt. Het is nog niet in kannen en kruiken, maar ik heb goede hoop dat de serie er ook echt komt.’

Sebastiaan Leeman is genremanager fictie bij de NPO, en hij begrijpt dat scenarioschrijvers als Ouwehand en Ketelaar graag al vroeg willen weten of een serie meerdere seizoenen gaat krijgen. ‘Het is niet alleen maar een geldkwestie,’ zegt Leeman, ‘er spelen veel meer criteria. Waardering van het publiek is daarbij belangrijk, en of een serie aanslaat bij het streamingpubliek. We kijken naar wat publiekspanels van een serie vinden, naar het leeftijdsprofiel van een serie – kijken de mensen op wie de serie zich richt.’

De uitkomsten kunnen verrassend uitpakken, zegt de genremanager. ‘Zussen, het familiedrama van Omroep Max, werd via NPO Start een stuk beter bekeken dan gedacht. Ook door een jonger publiek dan je bij Omroep Max zou verwachten. NPO Start-series worden vooral bekeken door mensen tussen de 20 en 49 jaar, en die keken in groten getale naar Zussen .’ De serie krijgt dan ook een vervolg, dat najaar 2026 wordt uitgezonden.

Leeman: ‘Ook Bodem, Het gouden uur en Dag & nacht deden het meteen goed, vandaar dat ook daar een tweede seizoen van is besteld. Maar dat kun je op voorhand gewoon niet voorspellen.’

Dit artikel verscheen eerder in de VARAgids. Als eerste lezen? Word abonneeof vraag een gratis proefnummer aan.