Pan aangebrand? Zo maak je elke pan schoon én voorkom je schade

Veel kookliefhebbers zullen het weleens hebben meegemaakt: je bent even afgeleid en de geur van aangebrand eten vult de keuken. Het resultaat? Een pan vol hardnekkige, aangekoekte etensresten. De neiging is groot om direct de schuurspons erbij te pakken, maar pas op! Een verkeerde schoonmaakbeurt kan je favoriete pan onherstelbaar beschadigen. Zonde van de pan én van je geld. Gelukkig hoeft weggooien niet. Door de pan slim schoon te maken, en nog beter: door aankoeken te voorkomen, verleng je de levensduur van je pan aanzienlijk.

Voordat we ingaan op de oplossingen, is het belangrijk om te begrijpen waar het misgaat. Vaak heeft aankoeken te maken met te hoge temperaturen, te weinig vet, of het gebruik van de verkeerde pan voor het gerecht. Ook oudere pannen waarvan de antiaanbaklaag slijt, koeken sneller aan. Daarnaast kunnen etensresten sneller verbranden wanneer je afgeleid bent of het vuur te hoog zet.

Is de bodem van je pan bedekt met aangekoekte resten? Voordat je die verwijdert, is het cruciaal om te weten van welk materiaal de pan is gemaakt. Zo kun je efficiënter te werk gaan en de kans op beschadiging minimaliseren. Welke type pan maak je met welk materiaal schoon?

Let op deze materialen:

• Antiaanbaklaag: Gebruik geen schuurspons, staalwol, harde kant van een nylonspons of schuurmiddel. Dit veroorzaakt krassen, waardoor de pan onbruikbaar wordt.
• Aluminium: Niet schoonmaken met soda of andere zuren (citroensap en azijn), dit kan het materiaal aantasten.
• Email (geëmailleerd): Gebruik geen ruwe sponzen of metaal. Dit kan de geëmailleerde laag beschadigen, met roestvorming als gevolg.
• Alle pannen: Vermijd bijtende schoonmaakmiddelen (zoals bleek) of scherpe materialen (vorken), want dit beschadigt de pan permanent.

De eerste stap is altijd het verwijderen van de grootste, losse etensresten. Gebruik hiervoor keukenpapier of een houten of kunststof spatel. Het lijkt misschien verleidelijk om met een metalen vork of mes te schrapen of bikken, maar daarmee veroorzaak je vrijwel zeker krassen.

De meest effectieve start is om de pan te laten weken. Vul de pan met kokend water en laat hem staan. Afhankelijk van hoe erg het is aangebrand, kan de tijd variëren. Soms is een uurtje voldoende, maar bij echt hardnekkige aangekoekte resten kun je de pan beter een hele nacht laten staan. Eventueel ververs je het hete water af en toe. Je zult zien dat de hardste stukken voedsel hierdoor al veel eenvoudiger loskomen.

Heb je weinig tijd of is weken niet genoeg? Dan kun je het proces versnellen. Vul de pan met een laagje water en een klein scheutje afwasmiddel. Breng dit mengsel aan de kook en laat het tussen de tien en vijftien minuten zachtjes pruttelen. Borstel het losgeweekte vuil daarna weg met een afwasborstel of een zachte spons. Herhaal dit indien nodig.

In plaats van koken, kun je ook koud water gebruiken in combinatie met een scheutje schoonmaakazijn. Vul de pan met water en azijn, laat dit even inwerken en probeer de aangekoekte etensresten daarna te verwijderen. Dit is een mildere methode die goed werkt voor de meeste materialen.

Heb je vaatwastabletten in huis? Los een (half) tablet op in heet water in de pan. Je hebt twee opties:

• Snel: Breng het kort aan de kook en laat het enkele minuten pruttelen.
• Langzaam: Laat het mengsel simpelweg oplossen in heet water en de pan een paar uur staan.

Let op: koken met vaatwastabletten geeft mogelijk chemische dampen af. Ventileer goed (raam open) of kies voor de langzamere optie.

Een mengsel van heet water en wat citroensap is ook een prima middel om je pan te reinigen. Dit werkt bijvoorbeeld goed in het geval van aangekoekte melkresten. Laat dit ongeveer een kwartiertje weken. De resten zullen daarna een stuk gemakkelijker loslaten.

Schoonmaaksoda of baking soda is een zeer effectief middel voor allerlei schoonmaakklussen. Vul de pan met warm water en voeg een schep soda toe. Laat de pan vervolgens weken, afhankelijk van de ernst, ongeveer één tot twee uurtjes. Bij extreem hardnekkige aanslag is een hele nacht laten staan aan te raden. Daarna boen je de restjes er eenvoudig af met een zachte borstel of schuurspons.

Veel mensen stoppen hun pannen gedachteloos in de vaatwasser, maar dat is niet altijd slim. Sommige materialen kunnen namelijk beschadigen door de hoge temperatuur of agressieve reinigingsmiddelen.

Deze pannen kunnen niet in de vaatwasser (handwas is het beste):

• Pannen met een antiaanbaklaag: Antiaanbakpannen kunnen snel beschadigd raken door de hoge temperaturen en agressieve afwasmiddelen in de vaatwasser. De coating slijt sneller, waardoor de pan zijn anti-aanbakeigenschappen verliest. Was deze pannen daarom altijd met de hand met een zachte spons.
• Gietijzeren pannen: Gietijzeren pannen zijn oerdegelijk, maar nooit vaatwasserbestendig. De machine verwijdert de beschermende olie- of vetlaag ('seasoning'), wat leidt tot roest. Was ze met de hand, droog ze direct goed af en wrijf ze voor onderhoud in met een beetje olie.
• Aluminium pannen (gewoon): Gewone, niet-behandelde aluminium pannen kunnen dof worden of vlekken krijgen door de vaatwascyclus.
• Koperen pannen: Koper is niet geschikt voor de vaatwasser. De agressieve chemicaliën en het water zorgen snel voor verkleuring en dofheid. Alleen handwas kan de glans en de unieke kleur van koperen pannen garanderen.
• Pannen met houten handgrepen: Pannen met houten handgrepen zijn niet vaatwasserbestendig. Het hout kan uitdrogen, barsten of vervormen door de hitte en het vocht.

Deze pannen kunnen vaak wél in de vaatwasser:

• Roestvrij staal (RVS): Roestvrijstalen (RVS) pannen zijn ideaal voor de vaatwasser, omdat ze goed bestand zijn tegen hitte en reinigingsmiddelen. Tip: droog ze direct af om water- of kalkvlekken te voorkomen, of wrijf ze in met een beetje olie om de glans te behouden.
• Geanodiseerde aluminium pannen: Aluminium pannen kunnen doorgaans in de vaatwasser als ze geanodiseerd zijn (harder en duurzamer gemaakt).
• Keramische pannen: Veel keramische pannen (vaak met antiaanbaklaag) kunnen in principe in de vaatwasser. Maar omdat fabrikanten vaak handwas aanraden om de levensduur van de antiaanbaklaag te verlengen, is het altijd het slimst om de gebruiksaanwijzing te raadplegen.
• Glazen pannen en deksels: Glazen pannen zijn meestal goed bestand tegen de vaatwasser. Ze zijn hittebestendig en kunnen tegen de reinigingsmiddelen. Zorg er wel voor dat ze niet krassen tegen andere vaat in de machine. Bij fragiele pannen of deksels is de handwas altijd veiliger.

Twijfel je? Check altijd het label of de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. Die geeft je de garantie dat je pan het langst meegaat.

Sommige pannen zijn simpelweg niet meer te redden. Een antiaanbaklaag die loslaat, een deuk in een aluminium pan die voor ongelijkmatige verhitting zorgt, of een laag die volledig is ingebrand: soms is vervangen de enige optie. Werken met slechte pannen is niet alleen onhandig, maar verspilt energie en ingrediënten. Vervangen is soms de meest verantwoorde, duurzame keuze.

Is jouw pan écht op? Doe de test:

• Krassen en schilfers: Is de antiaanbaklaag beschadigd? Zitten er krassen op de pan of komen er schilfers los die niet in je eten horen?
• Alles plakt, behalve de pan: Als je ei tegenwoordig blijft plakken, is de antikleeflaag versleten.
• Scheef, krom en uit balans: Een pan die wankelt zorgt voor ongelijke verhitting, en dat betekent half rauwe en overgare ingrediënten.
• Roestige toestanden: Als je pan bedekt is met roest of er ernstig verwaarloosd uitziet, is het hoog tijd voor vervanging.
• Rare geurtjes in de keuken: Geurtjes die blijven hangen, wijzen op een pan die z’n beste tijd gehad heeft.

Als je pan echt toe is aan vervanging, is het tijd om hem weg te gooien. Maar hoe doe je dat precies? Volgens de afvalscheidingswijzer van Milieu Centraal geldt dat pannen die nog bruikbaar zijn, kunnen worden ingeleverd bij de kringloopwinkel. Is een pan versleten of beschadigd, dan hoort deze niet bij het restafval. In dat geval kan de pan worden ingeleverd bij een speciaal inleverpunt, zoals de milieustraat of een oudijzerhandel.

Voor anti-aanbakpannen, waaronder pannen met een PFAS-houdende coating, geldt dat zij niet meer bruikbaar zijn zodra de beschermlaag beschadigd is. Deze pannen moeten altijd worden ingeleverd voor recycling.

Door te weten wanneer een pan niet meer te redden is én hoe je die verantwoord weggooit, voorkomt onnodig afval en frustratie in de keuken. Investeer daarom in kwalitatief hoogwaardige pannen die passen bij jouw manier van koken. Een goede pan hoeft niet duur te zijn, maar gaat langer mee en koekt bovendien veel minder snel aan.

Bronnen: 24Kitchen, Ecozo, Knives and Tools, Libelle, RTL Nieuws, Margriet, Cook & Pan, Milieu Centraal